Luật Dân số: Giải quyết đồng bộ các vấn đề về dân số và phát triển

Nhiều chính sách hỗ trợ duy trì mức sinh thay thế

Tại họp báo công bố Lệnh của Chủ tịch nước về các luật vừa được Quốc hội Khóa XV thông qua tại Kỳ họp thứ Mười mới đây, Thứ trưởng Bộ Y tế Nguyễn Thị Liên Hương cho biết, Luật Dân số có hiệu lực thi hành kể từ ngày 1/7/2026, gồm 8 chương, 30 điều. Trong đó, đã kế thừa các quy định còn phù hợp của Pháp lệnh Dân số năm 2003, tham khảo có chọn lọc kinh nghiệm pháp luật quốc tế của một số quốc gia trên thế giới nhằm xây dựng quy định mới phù hợp với điều kiện thực tế của Việt Nam.

Thứ trưởng Bộ Y tế Nguyễn Thị Liên Hương giới thiệu Luật Dân số tại Họp báo công bố Lệnh của Chủ tịch nước về các dự án Luật do Quốc hội Khóa XV thông qua tại Kỳ họp thứ Mười

So với Pháp lệnh Dân số, Luật Dân số quy định cụ thể hơn các chính sách, biện pháp về nâng cao chất lượng dân số, truyền thông, vận động, giáo dục về dân số. Chính sách của nhà nước về dân số là những quy định mang tính nguyên tắc, định hướng chung, thể hiện các nhóm chính sách tổng thể, vĩ mô của công tác dân số, bám sát đường lối, chủ trương của Đảng.

Luật cũng có các quy định về duy trì mức sinh thay thế, thích ứng với già hóa dân số, nâng cao chất lượng dân số tiếp cận theo vòng đời, bảo đảm các biện pháp dài hạn, căn cơ, khả thi trên cơ sở đánh giá thực tiễn, chọn lọc kinh nghiệm quốc tế.

Nêu một số nội dung mới của Luật so với quy định của Pháp lệnh Dân số, Thứ trưởng cho biết, Luật có nhiều quy định, chính sách về duy trì mức sinh thay thế; giảm thiểu mất cân bằng giới tính khi sinh; thích ứng với già hóa dân số; nâng cao chất lượng dân số.

Cụ thể, Luật quy định, trường hợp sinh con thứ 2, thời gian nghỉ thai sản đối với lao động nữ là 7 tháng; lao động nam là 10 ngày làm việc khi vợ sinh con; hỗ trợ tài chính khi sinh con đối với phụ nữ dân tộc thiểu số rất ít người; hỗ trợ tài chính khi sinh con đối với phụ nữ ở tỉnh, thành phố có mức sinh dưới mức sinh thay thế; hỗ trợ tài chính khi sinh con đối với phụ nữ sinh đủ 2 con trước 35 tuổi; ưu tiên mua, thuê mua hoặc thuê nhà ở xã hội theo quy định của pháp luật về nhà ở đối với người có từ 2 con đẻ trở lên; biện pháp khác do Chính phủ quyết định.

Thông tin thêm về các chính sách duy trì mức sinh thay thế, Phó cục trưởng Cục Dân số, Bộ Y tế Phạm Vũ Hoàng cho biết, bên cạnh các quy định mang tính khung, căn cơ, dài hạn, Luật còn có các quy định cụ thể như bổ sung đối tượng được mua, thuê mua hoặc thuê nhà ở xã hội theo quy định của pháp luật về nhà ở.

Phó cục trưởng Cục Dân số nêu rõ, hiện Bộ Y tế đang tham mưu Chính phủ xây dựng các nghị định, thông tư để hướng dẫn thi hành Luật; phối hợp với Bộ Xây dựng để xây dựng Thông tư sửa đổi, bổ sung Thông tư 05/2024/TT-BXD quy định chi tiết một số điều của Luật Nhà ở về mẫu giấy tờ chứng minh đối tượng và điều kiện hưởng chính sách hỗ trợ về nhà ở xã hội, dự kiến hoàn thành trước ngày 15/5/2026.

Quang cảnh họp báo

Chủ động thích ứng với già hóa dân số

Thứ trưởng Bộ Y tế Nguyễn Thị Liên Hương cũng nêu rõ, quy định mới quan trọng và mang tính đột phá của Luật Dân số là chuyển trọng tâm chính sách dân số từ "kế hoạch hóa gia đình" sang "dân số và phát triển". Những nội dung liên quan đến dân số và phát triển đã được thể hiện trong việc hướng tới giải quyết đồng bộ các vấn đề về quy mô dân số, cơ cấu dân số, thích ứng với già hóa dân số, nâng cao chất lượng dân số và đặt trong mối quan hệ tác động qua lại với phát triển kinh tế - xã hội của cả đất nước và từng địa phương, góp phần bảo đảm bền vững cho sự phát triển của đất nước.

Nhằm thích ứng với già hóa dân số, Luật đưa ra các quy định chủ động chuẩn bị cho tuổi già như: chuẩn bị về sức khỏe, tài chính, tâm lý; tham gia bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế; tham gia học tập, nâng cao kiến thức, kỹ năng để duy trì sức khỏe thể chất, tinh thần và chức năng xã hội; tham gia các hoạt động hỗ trợ chăm sóc người cao tuổi.

Luật quy định chăm sóc người cao tuổi, phát triển đa dạng các hình thức chăm sóc người cao tuổi, như tự chăm sóc, chăm sóc tại nhà và cộng đồng; quy định phát triển nguồn nhân lực chăm sóc người cao tuổi trên cơ sở phân tách nhóm chăm sóc chính thức và nhóm chăm sóc không chính thức, từ đó có cơ chế hỗ trợ, đào tạo kỹ năng chăm sóc người cao tuổi phù hợp với từng nhóm.

Để năng cao chất lượng dân số, Luật khuyến khích nam, nữ chủ động tiếp cận dịch vụ tư vấn và khám sức khỏe trước khi kết hôn; khuyến khích khám sàng lọc bệnh bẩm sinh trước sinh và sơ sinh cho phụ nữ mang thai, trẻ sơ sinh theo danh mục bệnh cần sàng lọc.

Nhằm đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, Luật quy định trách nhiệm của chính quyền địa phương cấp tỉnh trong việc quyết định một số biện pháp chủ động, linh hoạt để thực hiện các chính sách, biện pháp duy trì mức sinh thay thế, giảm thiểu mất cân bằng giới tính khi sinh và đưa tỷ số giới tính khi sinh về mức cân bằng tự nhiên trên cơ sở tình hình, động thái dân số.

Luật cũng quy định trách nhiệm của chính quyền địa phương cấp tỉnh trong việc chủ động lập kế hoạch ngân sách, thời điểm áp dụng biện pháp thực hiện theo Luật Ngân sách nhà nước, phù hợp với tình hình kinh tế - xã hội của địa phương.

Đại diện lãnh đạo Bộ Y tế nhấn mạnh, dân số là yếu tố quan trọng hàng đầu của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Dân số và phát triển có mối quan hệ hữu cơ, chặt chẽ, vừa là mục tiêu, vừa là động lực của nhau. Dân số là trung tâm, mục tiêu, động lực của phát triển kinh tế - xã hội, tạo điều kiện nâng cao chất lượng dân số; do vậy, yếu tố dân số được lồng ghép vào chiến lược, quy hoạch, kế hoạch phát triển các cấp.

Nhật An