Làng nghề Thủ đô trong kỷ nguyên số

Thành phố Hà Nội hiện có hơn 1.300 làng nghề và làng có nghề, trong đó, có hơn 300 làng nghề truyền thống đã được công nhận chính thức. Đây không chỉ là nguồn lực quan trọng, thúc đẩy phát triển kinh tế, tạo việc làm ổn định cho hàng trăm nghìn lao động ở khu vực nông thôn và ven đô, mà còn là kho tàng di sản văn hóa phong phú, phản ánh chiều sâu lịch sử, tập quán sản xuất và tinh hoa sáng tạo của nhiều thế hệ.

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng, các làng nghề Hà Nội đang đứng trước nhiều cơ hội nhưng cũng đối mặt với không ít thách thức. Cùng với sự cạnh tranh khốc liệt của thị trường, yêu cầu ngày càng cao về chất lượng, mẫu mã và khả năng đáp ứng nhu cầu của người tiêu dùng đòi hỏi các làng nghề phải không ngừng đổi mới.

Chuyển đổi số đã và đang trở thành xu hướng tất yếu, mở ra hướng đi mới giúp các làng nghề tiếp cận thị trường rộng lớn hơn, đặc biệt là thông qua các nền tảng thương mại điện tử và truyền thông số. Chuyển đổi số không chỉ góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh, gia tăng giá trị sản phẩm, mà còn tạo nền tảng mới quảng bá, lưu giữ những giá trị truyền thống, giúp các làng nghề phát triển bền vững.

Các khách mời tham gia chương trình tại Trường quay S1. Ảnh: Quang Thái

Tham gia chương trình tại điểm cầu trực tiếp Trường quay S1 có hai vị khách mời: Ông Lê Đức Thịnh, Cục trưởng Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn, Bộ Nông nghiệp và Môi trường và ông Trần Nhật Lam, Phó Chánh Văn phòng Điều phối nông thôn mới trung ương.

Lộ trình 3 bước để 80% lao động làng nghề làm chủ công nghệ số

Theo ông Lê Đức Thịnh, Cục trưởng Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, mục tiêu 80% lao động làng nghề được đào tạo về chuyển đổi số là một con số tham vọng nhưng hoàn toàn khả thi nếu có cách làm đúng.

Ông Lê Đức Thịnh tại chương trình. Ảnh: Quang Thái

"Vấn đề không phải là con số có đạt được hay không, mà là chúng ta làm như thế nào. Có một nguyên tắc cần nhớ: Không phải tất cả lao động trong làng nghề đều phải trở thành chuyên gia công nghệ. Chúng ta cần đi theo ba bước", ông Thịnh chia sẻ.

Cụ thể, bước thứ nhất, đào tạo các hạt nhân công nghệ ngay trong từng làng nghề. Bước thứ hai, từ lực lượng hạt nhân đó, phổ cập kiến thức số đến đại bộ phận lao động. Bước thứ ba, nâng lên tầm cao hơn với việc hình thành đội ngũ "nghệ nhân số", những người vừa giữ được tinh hoa nghề truyền thống, vừa làm chủ được công nghệ hiện đại. "Nếu triển khai bài bản theo lộ trình đó, con số 80% hoàn toàn có thể đạt được", ông Thịnh khẳng định.

Hai ý nghĩa cốt lõi: Bảo tồn và phát huy làng nghề

Theo ông Trần Nhật Lam, Phó Chánh Văn phòng Điều phối nông thôn mới Trung ương, vai trò của chuyển đổi số trong bảo tồn và phát huy giá trị làng nghề có hai ý nghĩa cốt lõi: Bảo tồn và phát huy.

Ông Trần Nhật Lam trao đổi tại chương trình. Ảnh: Quang Thái

Trước hết là vai trò bảo tồn. Chuyển đổi số giúp lưu giữ những giá trị văn hóa truyền thống, gìn giữ bản sắc làng quê trong bối cảnh hiện đại hóa mạnh mẽ hiện nay.

Thông qua số hóa, các tư liệu, quy trình sản xuất, câu chuyện nghề, kỹ thuật thủ công… sẽ được chuẩn hóa thành các bộ dữ liệu số, tạo nền tảng để lưu trữ lâu dài và truyền lại cho thế hệ sau. Đồng thời, đây cũng là cách giáo dục truyền thống hiệu quả, giúp lớp trẻ hiểu hơn về giá trị nghề cha ông để tiếp tục kế thừa và phát triển.

Bên cạnh đó, chuyển đổi số còn góp phần giải quyết vấn đề môi trường làng nghề. Khi dữ liệu về sản xuất, môi trường được quản lý đồng bộ sẽ có sự tham gia chặt chẽ hơn của chính quyền, cộng đồng và người dân trong công tác giám sát, bảo vệ môi trường.

Làng nghề khảm trai Chuôn Ngọ (xã Chuyên Mỹ). Ảnh: Quang Thái

Vai trò quan trọng nữa của chuyển đổi số là thúc đẩy phát triển kinh tế làng nghề. Khi sản phẩm được số hóa thông tin, truy xuất nguồn gốc bằng mã QR, xây dựng thương hiệu trên các nền tảng số, giá trị sản phẩm sẽ được nâng lên rõ rệt. Đồng thời, việc hình thành các chuỗi giá trị từ sản xuất, quảng bá đến tiêu thụ cũng giúp mở rộng thị trường, tăng tính minh bạch và nâng cao sức cạnh tranh cho sản phẩm làng nghề.

Ngoài ra, chuyển đổi số còn tạo tiền đề để phát triển du lịch nông thôn. Từ các làng nghề truyền thống, nhiều địa phương đã xây dựng được các tour, tuyến du lịch trải nghiệm, giúp du khách trực tiếp tìm hiểu quy trình sản xuất, văn hóa và đời sống làng quê.

Xây dựng hệ sinh thái số hoàn chỉnh cho làng nghề

Ông Lê Đức Thịnh cho biết: Theo đề án tổng thể phát triển làng nghề vừa được thành phố Hà Nội phê duyệt cho giai đoạn 2025-2030, mục tiêu đặt ra là thành phố hỗ trợ số hóa toàn diện các sản phẩm làng nghề. Hà Nội đang hướng tới xây dựng một hệ sinh thái số hoàn chỉnh cho làng nghề, từ thương hiệu, bao bì, truy xuất nguồn gốc đến chiến lược tiếp cận khách hàng toàn cầu.

Đặc biệt, trong kỷ nguyên số, Hà Nội đẩy mạnh công nghệ nhưng vẫn giữ gìn bản sắc văn hóa đặc trưng của làng nghề truyền thống. Mỗi chiếc bình gốm Bát Tràng, hay một dải lụa Vạn Phúc… khi được bán qua mạng vẫn truyền tải được trọn vẹn câu chuyện của mảnh đất nghìn năm.

Ông Lê Đức Thịnh trao đổi tại chương trình. Ảnh: Quang Thái

Ông Lê Đức Thịnh nhấn mạnh: Hà Nội đang làm, đang đặt ra nguyên tắc là khi thực hiện chuyển đổi số, hay ứng dụng công nghệ số, vẫn không làm mất đi hồn cốt của sản phẩm làng nghề. Nghĩa là, hiện nay, chúng ta không chỉ bán sản phẩm nghề, mà là bán sản phẩm văn hóa của làng nghề. Chúng ta bán thứ mà người tiêu dùng cần.

Cũng theo ông Lê Đức Thịnh, trong quá trình triển khai số hóa, hay chuyển đổi số khu vực làng nghề, chúng ta không chỉ số hóa câu chuyện về bí quyết nghề, mà còn cả quá trình thiết kế, sáng tạo, quá trình xây dựng dữ liệu cho nghề, truy xuất nguồn gốc, bảo hộ sở hữu trí tuệ, quá trình thương mại hóa có kiểm soát…

“Tôi tin tưởng việc thực hiện đề án của Hà Nội không làm mất đi hồn cốt của làng nghề cũng như bí quyết nghề của những nghề đã có hàng trăm năm tuổi ở Thủ đô”, ông Thịnh khẳng định.

Chuyển đổi số và "chìa khóa" đưa sản phẩm mây tre đan vươn xa

Trả lời về hiệu quả của livestream và bán hàng qua mạng, bà Đặng Kim Thêu, Giám đốc Công ty TNHH Mây tre An Phú cho biết, với bề dày hơn 400 năm lịch sử, làng nghề cỏ tế từ lâu đã được nhiều người biết đến. Tuy nhiên, nhờ livestream và các nền tảng bán hàng trực tuyến, sản phẩm của làng nghề ngày càng tiếp cận rộng rãi hơn với khách hàng trong và ngoài nước.

Bà Đặng Kim Thêu, Giám đốc Công ty TNHH Mây tre An Phú chia sẻ tại điểm cầu. Ảnh: Hồng Nhung

"Trước đây, chúng tôi chỉ bán hàng theo phương pháp truyền thống nên không quảng bá được rộng rãi, khiến nhiều người vẫn chưa biết đến sản phẩm của làng nghề", bà Đặng Kim Thêu chia sẻ.

Bước ngoặt chỉ thực sự đến từ sau khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, cụ thể là từ sau ngày 1-7-2025, người dân được lãnh đạo xã Phượng Dực cùng các ban, ngành, đoàn thể quan tâm, tạo điều kiện mở lớp đào tạo về bán hàng livestream và kinh doanh trên các sàn thương mại điện tử. "Tôi rất may mắn khi được tham gia các lớp học chuyển đổi số này ngay từ những ngày đầu. Được sự hướng dẫn, tiếp sức tận tình từ các cấp lãnh đạo, các ê-kíp và đặc biệt là các chuyên gia, chúng tôi từ chỗ bỡ ngỡ nay đã rất tự tin khi đứng trước ống kính để livestream bán hàng", bà Đặng Kim Thêu nói.

Không dừng lại ở đó, người dân còn biết kết hợp, ứng dụng cả ChatGPT, trí tuệ nhân tạo (AI) vào công việc để tạo dựng hình ảnh, sản xuất các đoạn video ngắn nhằm thu hút khách hàng tiềm năng. "Hiệu quả mang lại thực sự vượt trội khi lượng khách hàng hiện nay của tôi đã tăng lên gấp đôi so với thời điểm trước đây. Chúng tôi đã đưa được các sản phẩm của mình lên khắp các sàn thương mại điện tử lớn và mạng xã hội như Shopee, Facebook hay TikTok. Lượng khách hàng bây giờ không còn bó hẹp nữa mà đã thực sự trải dài khắp mọi miền Tổ quốc. Rất vui là có những khách hàng ở tận cuối miền đất nước như Cà Mau, rồi cả những khách hàng ngay tại làng mình cũng tìm đến mua và đánh giá "5 sao" rất nhiều cho sản phẩm", bà Đặng Kim Thêu bày tỏ.

Làng nghề Phượng Dực và hành trình thích ứng thị trường số

Ông Nguyễn Hữu Khoa, Phó Chủ tịch UBND xã Phượng Dực cho biết, địa phương hiện có 18 làng nghề truyền thống, như tò he Phú Túc, mây tre đan, cơ khí… Đây là thế mạnh kinh tế quan trọng của xã. Tuy nhiên, trước sự thay đổi của thị trường, phương thức sản xuất, tiêu thụ truyền thống dần bộc lộ hạn chế, đòi hỏi địa phương phải tìm hướng đi mới.

Du khách tham quan làng nghề khảm trai Chuôn Ngọ (xã Chuyên Mỹ). Ảnh: Quang Thái

Theo ông Nguyễn Hữu Khoa, chuyển đổi số được xem là động lực giúp phát triển kinh tế làng nghề, mở rộng khả năng tiếp cận khách hàng, đồng thời quảng bá chất lượng và giá trị văn hóa của sản phẩm. Tuy nhiên, quá trình triển khai vẫn gặp nhiều khó khăn, nhất là việc thay đổi thói quen sản xuất, buôn bán truyền thống sang tiếp cận môi trường số một cách bền vững.

Để hỗ trợ các hộ sản xuất, xã đã tổ chức nhiều lớp tập huấn, hướng dẫn livestream, đào tạo kỹ năng bán hàng trên sàn thương mại điện tử và mạng xã hội. Đồng thời, địa phương xây dựng các trang fanpage, website nhằm quảng bá sản phẩm làng nghề, giới thiệu nét văn hóa đặc trưng của những làng nghề hàng trăm năm tuổi tới khách hàng trong và ngoài nước.

“Đưa sản phẩm làng nghề lên nền tảng số là cả một quá trình cần sự kiên trì và đồng hành lâu dài. Chúng tôi mong muốn không chỉ bán được hàng, mà còn từng bước xây dựng hình ảnh, thương hiệu cho làng nghề Phượng Dực”, ông Nguyễn Hữu Khoa chia sẻ.

Đưa hồn cốt làng nghề vào dòng chảy kinh tế số

Ông Trần Nhật Lam khẳng định: Để các làng nghề Hà Nội hôm nay tự tin tham gia sàn thương mại điện tử, livestream và tiếp cận thị trường số là cả một quá trình chuẩn bị bền bỉ, không phải câu chuyện "ngày một, ngày hai".

Từ đề án phát triển kinh tế theo Chương trình số 02 của Thành ủy Hà Nội đến chương trình OCOP, nhiều hoạt động nền tảng đã được triển khai như: Hội chợ OCOP thường niên, xúc tiến thương mại tại các quận/huyện (cũ), phát triển sản phẩm OCOP 3 - 4 sao của làng nghề; festival làng nghề… Những bước đi này đã tạo nền tảng để nghệ nhân đưa sản phẩm lên sàn thương mại điện tử, tham gia livestream hiệu quả. Quan trọng hơn, các nghệ nhân đã có sự chuyển biến trong tư duy sản xuất: Từ làm nghề truyền thống sang phát triển sản phẩm có thương hiệu.

Ông Trần Nhật Lam, Phó Chánh Văn phòng Điều phối nông thôn mới Trung ương. Ảnh: Quang Thái

“Nếu trước đây, nghệ nhân chủ yếu làm ra những sản phẩm quen thuộc thì nay họ đã bắt đầu nghĩ đến thương hiệu, đến bản sắc của cả làng nghề. Như ở Phượng Dực, sản phẩm không còn đơn thuần là hàng thủ công, mà đã trở thành đại diện cho tên tuổi, uy tín và tinh thần của làng nghề, với mẫu mã ngày càng đa dạng, giá trị ngày càng được nâng cao”, ông Lam dẫn chứng.

Theo ông Lam, điều quan trọng là các làng nghề hôm nay không chỉ “bán cái mình có”, mà đang bán niềm tin, bán chiều sâu văn hóa và lịch sử tích tụ trong từng sản phẩm. Khi bước lên môi trường số, một món đồ thủ công không còn được nhìn như hàng hóa đơn thuần, mà mang theo câu chuyện về người nghệ nhân, làng nghề và những lớp trầm tích văn hóa phía sau. Điều đó tạo nên giá trị gia tăng bền vững.

Sâu xa hơn, chuyển đổi số đang mở ra cơ hội để giữ nghề. Nếu nghề truyền thống chỉ nằm trong đôi tay của những nghệ nhân cao tuổi thì nguy cơ mai một là điều khó tránh khỏi. Khi làng nghề hiện diện trên không gian số, những phiên livestream thu hút cộng đồng quan tâm, câu chuyện văn hóa của sản phẩm được lan tỏa mạnh mẽ hơn, nghề truyền thống sẽ được cộng đồng tiếp sức, thế hệ trẻ biết đến, thị trường ghi nhận... và sẽ có cơ hội tiếp tục tồn tại bằng chính giá trị văn hóa của mình.

Thương mại điện tử làm thay đổi văn hóa nghề

Theo ông Lê Đức Thịnh, trong quá trình mở rộng không gian thương mại với các đối tượng khách hàng phong phú và nhu cầu ngày càng đa dạng, việc lắng nghe ý kiến của khách hàng để điều chỉnh lại các sản phẩm của mình là điều cần thiết.

Muốn vậy, ngay từ trong khâu sản xuất nghề đã có sự thay đổi. Trước đây, chúng ta chỉ có một hộ nghề hoặc là một đơn vị cơ sở nghề làm cả tất cả các công đoạn, trong đó có cả nguyên liệu, vật liệu… nhưng bây giờ sẽ phải thay đổi sản xuất theo các chuỗi giá trị nghề, bao gồm từ nguyên vật liệu, cho đến thiết kế sáng tạo, rồi sản xuất. Sẽ có những khâu vẫn thực hiện thủ công nhưng có những khâu phải hiện đại hóa để nâng cao năng suất lao động.

Ngoài ra, còn cần bổ sung nhiều công đoạn mới như: Quy trình xây dựng thương hiệu của nghề, truy xuất nguồn gốc sản phẩm, chứng minh sản phẩm không tàn phá rừng, không gây ô nhiễm môi trường, không độc hại.…

Theo ông Lê Đức Thịnh, có ít nhất năm, sáu công đoạn được bổ sung vào trong chuỗi sản xuất nghề truyền thống. Những điều này buộc các làng nghề phải thay đổi văn hóa sản xuất nghề.

Ông Lê Đức Thịnh cho rằng, thương mại điện tử làm thay đổi văn hóa nghề, văn hóa sản xuất và kinh doanh. Nếu như trước đây chúng ta chỉ dựa vào các một vài hộ nghề, cơ sở nghề thì bây giờ trong làng nghề phải có những không gian nghề để trưng bày sản phẩm kết hợp với du lịch và phát triển thương hiệu.

"Nhiều khách hàng muốn đến tận nơi, không chỉ xem sản phẩm mà còn cảm nhận văn hóa, lịch sử, con người. Trong làng nghề phải có những không gian giáo dục nghề để duy trì sinh hoạt nghề, kết nối giữa các thế hệ với nhau, truyền nghề cho lớp trẻ", ông Lê Đức Thịnh bày tỏ.

Khi nghệ nhân là "người kể chuyện” trên không gian mạng...

Ông Trần Nhật Lam cho rằng, việc nghệ nhân livestream không đơn thuần là hoạt động thương mại, mà còn góp phần bảo tồn, lan tỏa giá trị văn hóa của nghề truyền thống. Qua câu chuyện của nghệ nhân, công chúng hiểu rõ hơn “cái hồn” phía sau mỗi sản phẩm thủ công.

Làng nghề gốm Bát Tràng (xã Bát Tràng). Ảnh: Quang Thái

Theo ông Lam, livestream cũng có thể được coi như “giảng đường văn hóa”, giúp người xem tiếp cận chiều sâu lịch sử và bản sắc dân tộc. Chỉ riêng trong lĩnh vực gốm sứ, mỗi dòng men thời Lý, thời Trần, hay gốm Chu Đậu, gốm Bát Tràng đều mang dấu ấn lịch sử riêng biệt. Minh chứng rõ nét là trong đợt đánh giá OCOP vừa qua, giữa nhiều sản phẩm gốm sứ khắp cả nước, chỉ gốm Bát Tràng của Hà Nội đạt tiêu chuẩn OCOP 5 sao quốc gia. Từ những hòn đất thô mộc, qua bàn tay nghệ nhân và kỹ thuật chế tác tinh xảo, sản phẩm gốm không còn là vật dụng đơn thuần, mà trở thành một trải nghiệm văn hóa.

Phó Chánh Văn phòng Điều phối nông thôn mới Trung ương cũng nhấn mạnh, việc số hóa hoạt động truyền nghề trên không gian mạng đang tạo ra những “ký ức số”, giúp kết nối các thế hệ. Qua các phiên livestream, người trẻ hiểu hơn về quy trình làm nghề, giá trị giữ nghề và bản sắc dân tộc trong từng sản phẩm. Khi nghệ nhân kể chuyện trước ống kính, đời sống làng nghề được truyền tải chân thực, gần gũi hơn tới cộng đồng và khách hàng. Đây cũng là cách để định vị giá trị các sản phẩm làng nghề Việt trong đời sống đương đại.

Cần "chiếc áo mới" cho phát triển làng nghề

Theo ông Nguyễn Đức Thịnh, để chuyển đổi số thành công, các làng nghề không thể "chạy một mình", mà cần cả hệ sinh thái đồng hành. Trong đó, Nhà nước có vai trò trọng tâm là hỗ trợ hạ tầng (hạ tầng sản xuất và hạ tầng số), đồng thời giải quyết vấn đề môi trường ngay từ đầu.

Riêng về đào tạo, ông Thịnh cho biết, cơ quan quản lý nhà nước hiện tách bạch rõ hai nhiệm vụ: Đào tạo lao động (tập trung vào kỹ năng cơ bản, có thể huy động cả doanh nghiệp và thợ giỏi tham gia); hỗ trợ truyền nghề (gắn với các nghệ nhân, tri thức bản địa và bí quyết nghề - những giá trị không thể dạy theo giáo trình thông thường).

Ông Lê Đức Thịnh trao đổi tại chương trình. Ảnh: Quang Thái

Cục trưởng Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn cũng lưu ý không gian số của làng nghề rộng hơn nhiều so với những gì thường được nhắc đến. Ngoài bán hàng online hay livestream, không gian số làng nghề còn bao gồm xây dựng cơ sở dữ liệu nghề, tri thức hóa kiến thức bản địa, bảo vệ sở hữu trí tuệ trên môi trường mạng, du lịch số, kinh tế số và đặc biệt là tái cấu trúc mô hình tổ chức sản xuất để thích ứng với thương mại điện tử.

Một tín hiệu đáng chú ý, năm nay, Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn sẽ trình Chính phủ nghị định mới thay thế hoàn toàn Nghị định 52 về phát triển ngành nghề nông thôn. "Chúng tôi nhận thấy không gian chính sách của nghị định cũ còn hẹp, không đủ đáp ứng yêu cầu phát triển. Vì vậy, thay vì sửa đổi, chúng tôi chọn cách "may một chiếc áo mới"", ông Thịnh cho biết.

Cục trưởng Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn cũng nhấn mạnh, dù công nghệ có phát triển đến đâu thì nguyên tắc xuyên suốt vẫn là: Chuyển đổi số không thay thế truyền thống, mà để nghề lan rộng hơn, sống lâu hơn, mang lại thu nhập cao hơn cho người làm nghề.

Số hóa dữ liệu nghề truyền thống mở đường cho du lịch thông minh

Ông Trần Nhật Lam, Phó Chánh Văn phòng Điều phối nông thôn mới Trung ương cho biết hiện nay nhiều địa phương đang xây dựng mô hình “làng quê thông minh”, “nông thôn mới thông minh” và đặc biệt là thực hiện tích hợp, số hóa dữ liệu văn hóa, nghề truyền thống. Trong lộ trình này, những nội dung về xây dựng số hóa số liệu văn hóa với nghề truyền thống không phải là nhiệm vụ tách rời mà nằm trong một trục lõi, tạo nên sự khác biệt giữa chiều sâu hạ tầng và công nghệ.

"Nếu nói công nghệ là phần xác thì hạ tầng là phần hồn, phần cốt lõi để nâng cao được tính bền vững. Việc tích hợp những yếu tố này vào, nhất là về vấn đề bản đồ số địa lý, sẽ giúp các nhà khoa học, các khách hàng hoặc các nhà quản lý khi truy cập bản đồ có thể thấy rõ được nguồn, giá trị nguyên liệu đầu vào và quá trình sản xuất, đến những sản phẩm cuối cùng của làng nghề đó, từ đó tạo thành chuỗi giá trị", ông Trần Nhật Lam nhấn mạnh.

Các đại biểu chụp ảnh lưu niệm tại chương trình. Ảnh: Quang Thái

Cũng theo ông Trần Nhật Lam, việc vận dụng, tạo thành chuỗi giá trị, tích hợp trong điều hành thông minh ở cấp xã sẽ giúp vấn đề quản lý tài nguyên, quản lý môi trường, quản lý sản xuất cũng thay đổi, sẽ được quản trị tốt hơn, tạo ra được một hạ tầng có thể kết nối được, từ đó giúp phát triển du lịch thông minh gắn với làng nghề và văn hóa địa phương.