Kỳ 1: 'Chốt đơn' giữ làng

27/6/2026 Gốc

Nếu như ngày xưa, thước đo của nông nghiệp vùng cao là "con trâu đi trước, cái cày theo sau", phụ thuộc hoàn toàn vào sức người và thời tiết; thì nay, trật tự ấy đã bị đảo lộn bởi một thế hệ trẻ năng động. Giờ đây, "smartphone mở đường, tư duy kinh tế số bứt phá". Những thanh niên Tày, Dao, Mông... không còn chờ thương lái đến ép giá, họ tự biến mình thành những KOLs bản làng, những đại sứ nông sản, dùng công nghệ để kéo thế giới về gần với ruộng bậc thang...

Có những "phòng studio" đặc biệt nhất Việt Nam, nơi bốn bề là vách đá dựng đứng, sương mù quấn chặt lấy chân người. Giữa đỉnh núi lộng gió, nơi trước đây chỉ có tiếng chim rừng và tiếng dao phát rẫy, giờ đây một chiếc tripod được cắm vội xuống nền đất đá, một chiếc smartphone hướng về phía thung lũng mờ sương. Người trẻ đứng giữa mây ngàn, vừa livestream vừa chỉ tay về phía cánh đồng: "Mọi người nhìn xem, đây là nơi củ gừng này lớn lên...". Tiếng chốt đơn rộn rã vang lên giữa đại ngàn. Đó không phải là bối cảnh của một bộ phim điện ảnh, mà là nhịp sống thực tại đang diễn ra mỗi ngày tại các bản làng vùng cao Tuyên Quang.

Chúng tôi trở lại xã Lâm Bình vào một ngày đầu tháng 6 năm 2026. Xã miền núi vốn bao đời chỉ quen với phương thức sản xuất nông nghiệp thuần phác nay đang xôn xao bởi một chỉ số kinh tế gây choáng ngợp: Gần 46 tỷ đồng doanh thu từ các nền tảng mạng xã hội chỉ trong 4 tháng đầu năm. Ở cái bản mà có bao người già cả đời chưa ra khỏi rặng núi, chiếc điện thoại thông minh và tư duy đổi mới đã mở ra một ngã rẽ khác.

Dưới hiên nhà sàn tại thôn Bản Bon, chàng trai người Tày Quan Văn Dự (sinh năm 2004) đang tập trung căn chỉnh góc máy quay để vợ - Triệu Thị Hè giới thiệu sản phẩm nông sản. Trên kênh Dự Đông Bắc, số lượng người xem liên tục nhảy vọt. Từng có thời gian bôn ba làm thuê nơi đất khách, Dự quyết định trở về, chọn chính cuộc sống thường nhật làm chất liệu sáng tạo. Không để nông sản địa phương chịu cảnh "được mùa mất giá", Dự đứng ra thu mua củ kiệu, măng rừng, gạo nếp, trám của bà con trong vùng để bán qua “chợ mạng”.

Tài khoản mạng xã hội Dự Đông Bắc của đoàn viên người Tày Quan Văn Dự, xã Lâm Bình thu hút nhiều người xem bởi hình ảnh thân thuộc, gần gũi.

Chỉ tính riêng trong tháng 5 và 6, Dự đã bán được hàng tấn măng, gạo; hàng trăm lọ kiệu ngâm. Giờ đây, Dự không chỉ làm giàu cho bản thân mà còn vươn tầm thành một "giảng viên số" khi được xã Khuân Lùng mời sang tập huấn kỹ năng trực tiếp cho lực lượng thanh niên. Cách nhà Dự không xa, chàng trai Nguyễn Trung Thành (sinh năm 2001, đoàn viên thôn Nà Khà) cũng gây dựng thành công kênh Hạc Vlog với hơn 318.000 lượt theo dõi bằng những video đậm chất xứ Tuyên như đan rọ bắt cá, làm thuyền trên lòng hồ thủy điện. Vừa qua, Thành phối hợp cùng lãnh đạo xã tổ chức phiên livestream bán bí xanh. Chỉ sau hơn 2 giờ lên sóng, hơn 1 tấn bí xanh đã được chốt đơn thành công, một khối lượng mà trước đây dẫu mang ra bán cả tuần ở chợ phiên cũng chưa chắc làm được.

Kênh Hạc Vlog của đoàn viên Nguyễn Trung Thành, xã Lâm Bình tích cực phối hợp tổ chức phiên livestream bán nông sản quê hương.

Giữa bản làng đại ngàn, có những chàng trai, cô gái Tày, Cờ Lao, Mông, Dao... khi ống kính bật sáng, họ lập tức trở thành những "KOL áo xanh" đầy sức hút. Họ giao tiếp với hàng triệu khán giả toàn cầu bằng sự chân chất, bằng nụ cười bẽn lẽn của người miền núi, và bằng chính chất giọng bản địa đặc trưng, mộc mạc gọi tên hạt lúa, củ gừng. Chính sự nguyên bản ấy đã tạo nên kỳ tích.

Cũng từ khát vọng đó, cô gái dân tộc Cờ Lao - Lưu Thị Hòa (sinh năm 1993) sau khi tốt nghiệp Thạc sĩ Luật tại Hà Nội đã rời Thủ đô, trở về vùng lõi Cao nguyên đá khởi nghiệp. Hòa nhận ra nông sản quê mình dẫu quý nhưng mãi quanh quẩn ở chợ phiên vì thiếu đầu ra. Cô thành lập Hợp tác xã Po Mỷ, liên kết với gần 200 hộ dân bao tiêu mật ong bạc hà, lê, sâm khoai. Bước lên các sàn thương mại điện tử lớn bằng câu chuyện nguyên bản của sản vật quê hương, ứng dụng mã QR truy xuất nguồn gốc, HTX của Hòa đạt doanh thu 2,5 tỷ đồng/năm, tạo sinh kế vững chắc cho hàng chục lao động đồng bào dân tộc thiểu số.

Cô gái dân tộc Cờ Lao - Lưu Thị Hòa xây dựng được thành công thương hiệu nông sản cho quê hương.

Ở xã Thượng Lâm, những người làm công tác Đoàn từng không khỏi day dứt trước một thực tế: Toàn xã có khoảng 2.000 đoàn viên thanh niên thì có tới 1.000 người chọn cách rời quê đi làm ăn xa. Đất đai dẫu màu mỡ, cảnh quan dẫu tươi đẹp, nhưng nếu cứ bám vào phương thức sản xuất truyền thống, việc trụ lại quê hương là một ngõ cụt. Đã từng có thời, để có một công việc với thu nhập ổn định, thanh niên miền núi thường phải xếp lại những giấc mơ nơi bậu cửa nhà sàn để xuôi về phố thị.

Bí thư Đoàn xã Thượng Lâm - Chẩu Thanh Ngà năng động, sáng tạo với hành trình riêng thu hút lực lượng đoàn viên, thanh niên lập nghiệp quê nhà.

Thế nhưng, từ chính hiện thực đó, Bí thư Đoàn xã Thượng Lâm - Chẩu Thanh Ngà (sinh năm 1991) lại nhìn thấy một lối mở. Tốt nghiệp Đại học Văn hóa Hà Nội, Ngà từng có bệ phóng vững chắc khi làm hướng dẫn viên chính cho các công ty lữ hành nổi tiếng. Khước từ cơ hội ở lại phố thị, người thủ lĩnh Đoàn trở về mang theo khát vọng níu chân những người trẻ. Anh trực tiếp vận động thanh niên trong xã thành lập Hợp tác xã, góp tiền, góp sức khánh thành homestay Tài Ngào. Mô hình này xuất sắc đoạt giải Nhất Ý tưởng khởi nghiệp tỉnh năm 2020, trực tiếp tạo ra hệ sinh thái dịch vụ, mang lại việc làm ổn định cho hàng chục thanh niên địa phương, giúp họ tự tự tin xé bỏ tấm vé xe đi làm công nhân xa xứ.

Khi chọn bám trụ quê hương, những người trẻ thấu hiểu một quy luật khắc nghiệt: Bản sắc văn hóa sẽ dần mai một nếu chỉ được "đóng khung" trong viện bảo tàng hay trong trí nhớ của người già. Thay vì để di sản ngủ yên, họ biến nó thành "tài nguyên mềm", mang sự nguyên bản làm "mã gen" độc bản để kéo thế giới về với bản mình.

Cô gái 23 tuổi người Mông Vàng Thị Dế ở thôn Nhèo Lủng, xã Đồng Văn là một ví dụ. Đại dịch Covid-19 khiến cô sinh viên Đại học Văn hóa Hà Nội phải về quê. Tìm thấy những tấm vải lanh mẹ cất làm của hồi môn, Dế nhận ra nguy cơ thất truyền của nghề dệt truyền thống. Cô lập xưởng "Hemp Hmong Vietnam", thiết kế vải lanh thành túi, áo hiện đại và chủ động dùng vốn tiếng Anh của mình để tìm đối tác tận Nhật Bản, Thái Lan. Xưởng của Dế hiện tạo việc làm trực tiếp và gia công cho nhiều hộ dệt tại nhà, giúp những người phụ nữ trung niên có thêm thu nhập ổn định từ chính bậu cửa nhà sàn.

Cô gái người Mông Vàng Thị Dế nâng tầm văn hóa bản địa ra thế giới.

Sức mạnh lan tỏa văn hóa còn được minh chứng qua chàng trai Sùng Mạnh Hùng với kênh TikTok đạt 9,7 triệu lượt thích. Không dàn dựng cầu kỳ, anh tự tin mặc trang phục truyền thống, múa lăm vông, đập lúa cùng du khách quốc tế. Chính cái chất hoang sơ, không cần "phiên dịch" ấy lại đưa văn hóa vùng cao đến gần hơn với công chúng và trực tiếp kéo dòng khách du lịch về với địa phương. Hay như Ly Mí Cường, nghệ sĩ trẻ xuất sắc giành Quán quân Giải thưởng Thanh âm tại Trung Quốc năm 2024; và anh Nguyễn Thiện Ngay, cán bộ xã Phố Bảng, đã tận dụng TikTok để lan tỏa Lễ hội hoa Lê, lễ cúng Thần rừng. Qua góc nhìn và thao tác công nghệ của người trẻ, di sản đã thực sự "sống" và bước ra biển lớn.

Chàng trai Sùng Mạnh Hùng đưa văn hóa vùng cao đến với bạn bè thế giới.

Song hành với văn hóa, nền nông nghiệp vùng cao đang được tái định hình. Câu chuyện của Nông Cẩm Quỳnh ở xã Bình Ca là minh chứng cho sức bật ấy. Tốt nghiệp Học viện Báo chí - Tuyên truyền, Quỳnh bỏ phố về quê làm TikToker quảng bá nông sản. Bằng sự duyên dáng, chân thành trong các phiên livestream, Quỳnh đã trực tiếp giải quyết bài toán đầu ra cho bà con. Có thời điểm, cô chốt được 1.000 đơn hàng chỉ trong vài ngày, tiêu thụ 2-3 tấn sâm đất/ngày, cùng hàng tấn măng khô, sắn dây mỗi vụ.

Cô gái Nông Cẩm Quỳnh thành công với việc phát triển thương hiệu trên mạng xã hội.

Tư duy sản xuất hàng hóa quy mô lớn gắn với mạng xã hội còn được thể hiện rõ qua mô hình của Nguyễn Xuân Lý ở xã Xuân Vân. Từ thợ sửa điện dân dụng bôn ba làm thuê, Lý về quê phát triển trang trại bưởi hữu cơ rộng gần 20ha. Nhờ ứng dụng mạng xã hội quảng bá, vườn bưởi của anh được tiêu thụ sạch chỉ trong 1 tháng cận Tết, mang về doanh thu hơn 2 tỷ đồng/năm.

Không chỉ nhạy bén trong khâu tiêu thụ, thế hệ "nông dân 4.0" còn dám làm chủ khoa học kỹ thuật khó ngay từ khâu sản xuất. Ba chàng trai người Tày gồm Nông Văn Thụy, Hỏa Tiến Nam, Nông Văn Thùy tại xã Thượng Lâm đã mạnh dạn thành lập Hợp tác xã và Dịch vụ du lịch Ái Au Retreat. Họ tự mày mò và làm chủ thành công kỹ thuật ấp trứng cá tầm giống ngay tại địa phương. Áp dụng nghiêm ngặt tiêu chuẩn VietGAP, trang trại của họ dự tính đạt sản lượng 80 tấn cá thương phẩm, mang lại doanh thu trên 8 tỷ đồng mỗi năm, đồng thời phát triển dịch vụ lưu trú homestay.

Từ những tài khoản cá nhân, một cộng đồng làm nội dung số đã hình thành. Tại xã Lâm Bình, hiện có hơn 50 kênh YouTube, TikTok hoạt động thường xuyên. Chị Lý Thị Líu (kênh Triệu Mai Hương) từ một người phụ nữ chỉ quen việc chăn lợn, nay đã chủ động học làm video, chèn phụ đề tiếng Anh và thu hút hàng triệu lượt xem. Tiktoker Triệu Mạnh Dương cùng nhóm thanh niên địa phương còn trích hàng trăm triệu đồng từ thu nhập để làm đường bê tông khang trang cho dân bản.

Làng sáng tạo nội dung số ở Lâm Bình bước đầu tạo những dấu ấn ấn tượng.

Tuy nhiên, để có được quả ngọt ấy, những người làm công tác Đoàn đã phải nỗ lực gỡ bỏ những rào cản vô hình. Anh Nguyễn Ngọc Tú, Bí thư Đoàn xã Lâm Bình chia sẻ: "Ban đầu, vận động thanh niên làm kinh tế số khó lắm. Nhiều đoàn viên hăm hở làm thử vài video, không có người xem, không hiểu thuật toán, nản lòng bỏ cuộc. Thanh niên lại vốn thật thà, họ vừa làm vừa sợ lỡ lời, sợ vi phạm pháp luật, sợ rủi ro an ninh mạng".

Để những "hạt mầm công nghệ" bám rễ sâu, Đoàn xã chỉ đạo Chi đoàn Công an xã xung kích vào cuộc, tổ chức các buổi tuyên truyền trực quan để giải thích rõ ranh giới pháp lý khi sáng tạo nội dung số. Song song đó, Đoàn mời những nhà sáng tạo nội dung đã thành công về tận bản, ngồi ngay tại hiên nhà sàn để "cầm tay chỉ việc", từ cách quay video, dựng clip bằng Capcut đến việc mở tài khoản ngân hàng số.

Nhận diện rõ sức mạnh này, Đề án "Làng sáng tạo nội dung số" do UBND xã Lâm Bình thực hiện đã nhanh chóng quy tụ các kênh và tạo hiệu ứng tích cực. Du khách đến đây sẽ được hóa thân thành những nhà sáng tạo nội dung, được chỉ cho góc quay, kỹ năng dựng clip. Anh Quan Văn Dự hào hứng chia sẻ: "Chúng tôi không chỉ hướng dẫn kỹ năng cơ bản, mà qua từng khung hình, chúng tôi kể cho họ nghe câu chuyện văn hóa của bản làng mình".

Lãnh đạo UBND xã khẳng định: "Đích đến cốt lõi là trang bị kỹ năng để mỗi người dân đều có thể tự tổ chức các phiên chợ số ngay tại nương rẫy nhà mình. Qua đó, giúp bà con làm chủ không gian mạng, lan tỏa hình ảnh quê hương bài bản và văn minh nhất".

"Chốt đơn" không chỉ là một thuật ngữ kinh doanh hiện đại, mà với thế hệ trẻ Tuyên Quang hôm nay, đó còn là cách họ khẳng định bản lĩnh giữ làng, giữ nghề và giữ lấy tương lai ngay trên mảnh đất quê hương. Tuy nhiên, giữa làn sóng khởi nghiệp đầy khí thế ấy, vẫn còn đó những khoảng trống về vốn liếng, kỹ năng số chuyên sâu hay hạ tầng internet vùng sâu vùng xa cần được lấp đầy. Làm thế nào để những đốm lửa bùng phát nhất thời trở thành một phong trào lập nghiệp bền vững? Tổ chức Đoàn các cấp đã và đang có những bước đi chiến lược nào để đóng vai trò "bà đỡ"?

Thực hiện: Chúc Huyền, Giang Lam,

Biện Luân, Thu Phương, Đức Mạnh