Hành trình hồi sinh liễn làng Chuồn

Anh Ngô Quý Đức với bộ mộc bản (năm tấm) liễn làng Chuồn vừa được giới thiệu tại Hà Nội

Ở Huế có ba dòng tranh dân gian nổi tiếng, gồm tranh làng Sình, tranh liễn làng Chuồn và tranh Tây Hồ. Vì nhiều nguyên nhân khác nhau, chỉ còn tranh làng Sình được giữ gìn, trao truyền và phát huy giá trị rộng rãi trong cộng đồng; còn tranh liễn làng Chuồn và tranh Tây Hồ đã “biến mất” khỏi đời sống của người dân thời gian dài.

Tưởng chừng bỏ cuộc…

Làng Chuồn hay là làng An Truyền, nay thuộc phường Mỹ Thượng, TP Huế nổi tiếng với vùng đất khoa bảng và dấu ấn văn hóa của xứ Huế. Trong tâm thức của những người xưa, tranh liễn làng Chuồn gắn liền với dịp Tết đến Xuân về. Đây là dòng tranh rất được ưa chuộng để treo ở vị trí trang trọng trong mỗi gia đình, nhà thờ họ tộc… Thế nhưng hàng chục năm qua, nét văn hóa này gần như không còn khi người nghệ nhân cuối cùng làm tranh liễn qua đời.

Trong hành trình nghiên cứu và tìm hiểu của nhóm bạn trẻ yêu di sản văn hóa truyền thống do Ngô Quý Đức (41 tuổi, Hà Nội) khởi xướng, tranh liễn làng Chuồn dần được đánh thức trở lại. Chia sẻ về hành trình này, Đức cho biết, có những lúc nhóm đã muốn bỏ cuộc vì thiếu tư liệu, thiếu kinh phí, nhưng khi nhìn thấy những hình ảnh tư liệu về bức liễn đỏ trong ngày Tết cổ truyền của người dân xứ Huế, nhóm lại quyết tâm phải làm đến cùng.

Nhóm nghiên cứu đã giành thời gian cả năm trời để lần tìm từng mảnh tư liệu rời rạc, phục dựng tạo hình rồng, phượng trên bản vẽ 2D. Sau đó tìm đến làng nghề Thanh Liễu ở Hải Dương (nay thuộc TP Hải Phòng) nổi tiếng hơn 500 năm với nghề khắc in mộc bản của cả nước để nhờ nghệ nhân khắc lại mộc bản gỗ. Tại đây, với sự đồng hành của nghệ nhân Nguyễn Công Tráng và các nghệ nhân trẻ Nguyễn Công Đạt, Phạm Quang, bộ khắc mộc bản từ ba tấm rồi bộ năm tấm của tranh liễn làng Chuồn xưa dần được hoàn thiện tỉ mỉ với đường nét kỹ thuật tinh tế. Từ những bản in thử đầu tiên bằng mực truyền thống trên giấy dó, nhóm tiếp tục điều chỉnh hoa văn, bố cục viền, hoàn thiện chi tiết để tiệm cận nguyên bản xưa của tranh liễn làng Chuồn.

Một trong những yếu tố quyết định thành công là việc tái tạo chất màu cổ truyền. Thay vì dùng mực công nghiệp, nhóm nghiên cứu đã pha chế hỗn hợp chu sa tạo sắc đỏ thắm và hoa hiên tạo sắc cam trầm, in trên nền giấy dó mỏng dai. Khi tờ giấy được bóc khỏi mặt gỗ, các họa tiết Tứ linh hiện lên sắc nét, hài hòa của liễn làng Chuồn xứ Huế xưa.

Tháng 1.2026, nhóm của Ngô Quý Đức đã ra mắt, giới thiệu bộ tranh liễn làng Chuồn “Phúc - Tứ linh” (ba tấm) gây ấn tượng với công chúng. Trên nền giấy dó nhuộm sắc điều, những họa tiết Long - Lân - Quy - Phụng cùng câu đối cổ hiện lên trang nghiêm, rực rỡ, đậm nét văn hóa Tết. Đặc biệt, hành trình không dừng lại mà tiếp tục “nâng cấp” bộ liễn năm tấm (Ngũ sự) với bổ sung cặp tranh “Hạc ngự lưng Quy”, vừa được giới thiệu đến công chúng tại Hà Nội ngay trước thềm Tết Nguyên đán Bính Ngọ 2026.

Tháng 1.2026, bộ tranh liễn “Phúc - Tứ linh” đánh dấu sự trở lại của nghề liễn làng Chuồn xứ Huế

Cần có giải pháp để giá bán mềm hơn

Trước đây, nhiều gia đình ở làng Chuồn biết in liễn để trang trí và bán đi khắp nơi để treo dịp Tết. Thường từ tháng 10 âm lịch, các hộ đã in liễn cho đến những ngày cuối tháng Chạp, có hộ in đến hàng trăm, hàng nghìn bộ liễn. Cũng chính vì thế, dân cư xứ Huế xưa thường chuộng treo tranh liễn đón Tết Nguyên đán.

Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Xuân Hoa, nguyên Giám đốc Sở VHTT TP Huế, làng Chuồn là vùng đất nổi tiếng của Huế, nơi đây lưu giữ nhiều nét đẹp văn hóa truyền thống xưa. Tranh liễn làng Chuồn là sản phẩm văn hóa không thể thiếu trong mỗi dịp Tết đến Xuân về, thiếu đi bộ liễn này như bớt đi vị Tết. Qua nhiều năm, các bạn trẻ đã nghiên cứu, sưu tầm và hồi sinh được tranh liễn với tính sáng tạo độc đáo đã góp phần làm sống lại không gian văn hóa một thời của làng quê ven phá Tam Giang nói riêng và của xứ Huế nói chung.

Tuy nhiên, nhà nghiên cứu Nguyễn Xuân Hoa cũng cho rằng, hiện nay việc chế tác rất công phu, đặc biệt là công đoạn tạo màu thủ công, đòi hỏi giá thành sản phẩm khá cao so với “sức mua” chung của người dân địa phương. Về lâu dài, để nghề liễn làng Chuồn sống được và bền vững, cần có các giải pháp phù hợp để giá bán mềm hơn.

Theo chia sẻ của anh Ngô Quý Đức, hành trình của dự án chưa dừng lại mà chỉ là sự khởi đầu. Dự án mong muốn có dịp gần nhất sẽ trao truyền lại kỹ thuật in liễn cho chính người dân làng Chuồn để nghề truyền thống sống lại trong dòng chảy của thời đại. Trong tương lai, nhóm sẽ tiếp tục kết nối, đồng hành cùng các làng tranh nổi tiếng của Việt Nam để tiếp tục phục chế những ván in đã mai một. Đồng thời, khát vọng hồi sinh dòng tranh in mộc bản Tây Hồ của xứ Huế, góp phần hoàn thiện “bức tranh văn hóa dân gian” Việt Nam.

SƠN THÙY