Giữ lửa nghề trong mỗi nếp nhà

Tình yêu nghề trao truyền qua nhiều thế hệ

Tuổi thơ nghệ nhân Phạm Văn Thành ở làng gốm Phù Lãng (xã Phù Lãng) gắn liền với đất sét, bàn xoay và lò nung đỏ lửa. Sinh ra trong gia đình nhiều đời làm gốm, từ nhỏ ông Thành đã được ông bà, cha mẹ chỉ dạy từng công đoạn làm nghề. Đến nay, khi đã bước sang tuổi 57, ông Thành vẫn nhớ những ngày học tại nhà cách nhào đất, vuốt gốm và chờ đợi từng mẻ sản phẩm ra lò.

Nghệ nhân Trần Thị Thanh, vợ nghệ nhân Phạm Văn Thành (xã Phù Lãng) chuốt gốm.

Điều khiến ông tự hào không chỉ là những sản phẩm gốm men da lươn đặc trưng mang thương hiệu gốm Phù Lãng mà còn bởi cả gia đình đều chung tình yêu với nghề. Bố mẹ ông khi đã ngoài 80 tuổi vẫn hằng ngày cần mẫn làm việc trong xưởng. Vợ ông cũng vốn là con “nhà nòi” nên khi về chung một nhà, hai vợ chồng tiếp tục đồng hành gìn giữ nghề truyền thống.

Hai người con trai của ông sau khi học xong phổ thông trung học đều lựa chọn ở lại quê hương nối nghiệp gia đình. Từ những đứa trẻ lớn lên bên lò gốm, họ trở thành những người thợ trẻ mang đến nhiều ý tưởng mới cho sản phẩm truyền thống. Ngày nay, mỗi thành viên trong gia đình đảm nhiệm một công đoạn khác nhau. Người chuyên vuốt, hoàn thiện sản phẩm; người tạo hoa văn; người phát triển dòng gốm dân dụng; còn ông Thành phụ trách khâu nung đốt. Điều đó không chỉ giúp nâng cao chất lượng sản phẩm mà còn tạo nên sự gắn kết giữa các thế hệ trong gia đình.

Nghề gốm từng trải qua nhiều giai đoạn khó khăn. Có thời điểm đầu ra hạn chế, nguyên liệu khan hiếm, không ít người bỏ nghề nhưng gia đình ông Thành chưa bao giờ có ý nghĩ từ bỏ. Bởi nghề không chỉ là kế sinh nhai mà còn là di sản của cha ông. Hiện xưởng sản xuất của gia đình mỗi tháng ra lò hàng nghìn sản phẩm, từ chum vại, bình lọ đến bảo tháp, tranh tường... tiêu thụ rộng rãi trên thị trường cả nước. Hai xưởng gốm của gia đình ông tạo việc làm thường xuyên cho 15 - 20 lao động địa phương với thu nhập khá.

Ông Thành chia sẻ: "Làm nghề gốm vất vả, có lúc việc tiêu thụ khó khăn nhưng gia đình tôi vẫn kiên trì theo nghề. Vui nhất là các con đều yêu nghề và muốn tiếp tục gắn bó. Tôi luôn nghĩ mình không chỉ làm ra sản phẩm để bán mà còn có trách nhiệm giữ gìn nghề truyền thống ông cha để lại".

Gia đình Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Oanh - Nguyễn Hữu Hoa (phường Thuận Thành) làm tranh dân gian Đông Hồ.

Ở làng tranh Đông Hồ (phường Thuận Thành), tình yêu nghề được lưu giữ qua từng bản khắc gỗ và sắc màu dân gian. Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Hữu Quả, nghệ nhân Nguyễn Hữu Hoa là thế hệ tiếp nối trong gia đình cố Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Hữu Sam. Từ lúc 7 - 8 tuổi, hai anh em đã theo cha mẹ học nghề, bắt đầu bằng những công việc đơn giản như tô màu, phơi tranh. Dần dần, từng kỹ thuật in tranh, phối màu, căn chỉnh bản khắc được truyền dạy tỉ mỉ.

Trong ngôi nhà năm gian của gia đình hiện nay, hàng trăm bản khắc cổ cùng những bức tranh dân gian rực rỡ sắc màu vẫn hiện diện như minh chứng cho sức sống bền bỉ của một dòng tranh nổi tiếng. Cùng với giữ nghề, các thành viên trong gia đình còn nỗ lực làm mới nghề.

Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Oanh - người con dâu của gia đình đã dành hơn nửa thế kỷ sưu tầm, phục chế và sáng tạo nhiều mẫu tranh mới. Từ những giá trị truyền thống, bà đã góp phần đưa tranh Đông Hồ đến gần hơn với công chúng trong nước và bạn bè quốc tế. Nữ nghệ nhân chia sẻ: "Điều tôi mong muốn là tranh dân gian Đông Hồ tiếp tục được các thế hệ trẻ yêu quý. Từ sản phẩm thủ công này còn chứa đựng triết lý sống, phong tục, nét đẹp văn hóa của người Việt. Vì vậy, gia đình chúng tôi luôn cố gắng vừa làm nghề, vừa truyền nghề cho con cháu".

Bảo tồn nghề truyền thống trong thời đại mới

Đi qua các làng nghề của Bắc Ninh hôm nay, dễ nhận thấy nhiều nghề truyền thống tồn tại được là nhờ sự kiên trì chung sức của các gia đình. Đó là nơi nuôi dưỡng đam mê, trao truyền kỹ năng và giữ cho ngọn lửa nghề sáng mãi.

Tại làng Dương Ổ (phường Võ Cường), bao năm nay, gia đình nghệ nhân Nguyễn Văn Thăng vẫn gắn bó với nghề làm giấy dó. Nhiều thế hệ trong dòng họ, gia đình miệt mài với những công đoạn thủ công tỉ mỉ để tạo nên những tờ giấy bền chắc, có thể lưu giữ hàng trăm năm. Mỗi công đoạn ngâm vỏ dó, nấu, giã, xeo giấy đều đòi hỏi sự kiên nhẫn và kinh nghiệm được tích lũy lâu đời. Cũng như các hộ làm nghề ở đây, điều thôi thúc họ bền bỉ giữ nghề không hẳn vì lợi nhuận mà chính là mong muốn gìn giữ một phần ký ức văn hóa dân tộc.

Hay như gia đình ông Dương Văn Quang, người Cao Lan ở xã miền núi Lục Sơn. Khi cả làng chỉ còn vài hộ làm giấy dó, ông và mẹ - Nghệ nhân Ưu tú Trạc Thị Ngọn vẫn âm thầm duy trì nghề và dành thời gian truyền dạy miễn phí cho học sinh địa phương, bởi giữ nghề là giữ bản sắc văn hóa của cộng đồng mình.

Ngày nay, nhiều gia đình làm nghề ở Bắc Ninh không chỉ lưu giữ kỹ thuật truyền thống mà còn chủ động đổi mới sản phẩm, ứng dụng công nghệ, xây dựng thương hiệu và phát triển du lịch trải nghiệm. Đó là cách để nghề truyền thống thích ứng với thời đại mới mà vẫn giữ được cốt cách riêng.

Ở làng cổ Thổ Hà (phường Vân Hà), nghề làm bánh đa nem hàng trăm năm tuổi được truyền từ đời này sang đời khác bằng những bí quyết riêng. Đó cũng là kết quả của sự gắn bó bền bỉ giữa các thế hệ trong gia đình. Nhiều hộ có ba, bốn thế hệ cùng tham gia sản xuất, từ khâu xay bột, tráng bánh đến phơi và đóng gói sản phẩm.

Những câu chuyện ấy cho thấy gia đình luôn giữ vai trò đặc biệt trong bảo tồn nghề truyền thống. Trong không gian gia đình, trẻ nhỏ được tiếp xúc với nghề, được nghe ông bà kể chuyện làng nghề, được cha mẹ cầm tay chỉ từng công đoạn. Tình yêu nghề cứ thế được hình thành một cách tự nhiên, bền chặt. Nếu không có những gia đình tâm huyết giữ nghề, nhiều giá trị văn hóa quý báu có thể đã bị lãng quên.

Bà Nguyễn Thị Tình, Trưởng thôn Phù Lãng cho biết: “Phần lớn các hộ làm nghề trong thôn đều có nhiều đời gắn bó với gốm truyền thống. Dù trải qua không ít thăng trầm nhưng các thế hệ vẫn động viên con cháu tiếp nối nghề của cha ông. Chính các gia đình là lực lượng quan trọng giữ gìn và phát huy giá trị làng nghề Phù Lãng”.

Ngày nay, nhiều gia đình làm nghề ở Bắc Ninh không chỉ lưu giữ kỹ thuật truyền thống mà còn chủ động đổi mới sản phẩm, ứng dụng công nghệ, xây dựng thương hiệu và phát triển du lịch trải nghiệm. Đó là cách để nghề truyền thống thích ứng với thời đại mới mà vẫn giữ được cốt cách riêng.

Theo lãnh đạo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, để bảo tồn và phát triển các nghề truyền thống rất cần đội ngũ nghệ nhân, thợ giỏi và những gia đình tâm huyết với nghề. Chính họ là những người gìn giữ hồn cốt làng nghề, là cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, để những giá trị văn hóa đặc sắc của quê hương Kinh Bắc tiếp tục được trao truyền và tỏa sáng.