Dữ liệu phát thải bắt đầu có giá

Sáng 29/6, thị trường carbon Việt Nam ghi nhận phiên giao dịch đầu tiên với 1.219 hạn ngạch phát thải được sang tay. Đây là lần đầu tiên carbon có giá trên thị trường trong nước, đánh dấu bước khởi đầu của cơ chế định giá phát thải sau nhiều năm chuẩn bị.

Nhưng điều được giao dịch không chỉ là hạn ngạch phát thải. Đằng sau mỗi giao dịch là bộ dữ liệu chứng minh doanh nghiệp phát thải bao nhiêu CO₂ và được phân bổ bao nhiêu hạn ngạch. Khi thị trường carbon hình thành, dữ liệu phát thải cũng bắt đầu có giá.

Điều này cũng lý giải vì sao, ngay trong ngày thị trường carbon khai trương, Cục Biến đổi khí hậu tổ chức tập huấn kiểm kê khí nhà kính cho các doanh nghiệp nhiệt điện, xi măng - ba ngành đầu tiên được phân bổ hạn ngạch phát thải.

Mỗi tấn CO₂ đều bắt đầu từ một dòng dữ liệu

Giai đoạn thí điểm 2025-2026 sẽ có 110 cơ sở tham gia cơ chế hạn ngạch phát thải, trong đó có 34 nhà máy nhiệt điện, 25 cơ sở sản xuất thép và 51 nhà máy xi măng. Việc phân bổ được thực hiện theo Quyết định 263/QĐ-TTg của Thủ tướng và Quyết định 699/QĐ-BNNMT của Bộ Nông nghiệp và Môi trường.

Chiến lược vật liệu xây dựng giai đoạn 2021–2030, phê duyệt tại Quyết định 1266/QĐ-TTg, yêu cầu đến cuối năm nay mọi dây chuyền có công suất từ 2.500 tấn clinker/ngày trở lên phải lắp đặt hệ thống phát điện nhiệt thừa. Ảnh: TBKTSG

Theo TS. Lương Quang Huy, Trưởng phòng Quản lý phát thải khí nhà kính và Bảo vệ tầng ôzôn, Cục Biến đổi khí hậu, việc thị trường carbon đi vào vận hành là dấu mốc quan trọng. Tuy nhiên, nền tảng của toàn bộ cơ chế giao dịch vẫn là hoạt động kiểm kê khí nhà kính ở từng cơ sở.

"Điều quan trọng nhất vẫn là phải thực hiện kiểm kê khí nhà kính chính xác, bảo đảm các số liệu phát thải phản ánh đúng thực tế", TS. Lương Quang Huy, cho biết.

Phát biểu của TS. Lương Quang Huy phản ánh đúng bản chất của thị trường carbon: doanh nghiệp không khai báo một con số CO₂, mà phải cung cấp toàn bộ dữ liệu vận hành để hệ thống tự động tính toán lượng phát thải.

Với nhiệt điện, dữ liệu trải từ nhiên liệu, điện tiêu thụ đến môi chất lạnh và nước thải. Với xi măng, hệ thống còn yêu cầu khai báo sản lượng clinker cùng các thông số như CaO, MgO để xác định phát thải từ quá trình sản xuất.

Điều đó có nghĩa là carbon không được "khai báo". Nó được tính toán từ hàng trăm điểm dữ liệu vận hành, từ nhiên liệu, điện năng đến nguyên liệu sản xuất.

Khi đó, một hóa đơn than hay một chỉ số điện không còn chỉ phản ánh hoạt động sản xuất. Chúng đồng thời quyết định lượng phát thải, hạn ngạch được phân bổ và giá trị doanh nghiệp có thể mang ra thị trường carbon.

Cạnh tranh chuyển từ nhà máy sang dữ liệu

Nếu trước đây doanh nghiệp cạnh tranh bằng quy mô nhà máy, hiệu suất thiết bị hay chi phí nhiên liệu, thì thị trường carbon đang bổ sung một biến số hoàn toàn mới: chất lượng dữ liệu.

Theo thiết kế, doanh nghiệp không chỉ nộp báo cáo điện tử. Họ nhập dữ liệu hoạt động một lần, sau đó hệ thống tự động tính phát thải, lập báo cáo và sử dụng cùng bộ dữ liệu để quản lý hạn ngạch. Điều đó biến dữ liệu thành hạ tầng vận hành của thị trường carbon.

Như vậy, mục tiêu của hệ thống không chỉ là thu thập số liệu, mà là tạo ra một bộ dữ liệu thống nhất, có thể kiểm chứng và sử dụng xuyên suốt từ kiểm kê khí nhà kính, phân bổ hạn ngạch đến giao dịch trên thị trường carbon.

Đồng hành cùng Việt Nam trong quá trình này, bà Akiko Ashii, đại diện Cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật Bản (JICA) tại Việt Nam, nhận định xu hướng giảm phát thải carbon trên thế giới vẫn đang diễn ra mạnh mẽ bất chấp những biến động địa chính trị và kinh tế toàn cầu.

Theo bà, việc Việt Nam đồng thời xây dựng hệ thống kiểm kê khí nhà kính, chuẩn bị vận hành hệ thống trao đổi hạn ngạch phát thải (ETS) và phát triển thị trường carbon giúp Việt Nam trở thành một trong những quốc gia tiên phong về định giá carbon tại ASEAN.

Bà Akiko Ashii nói thêm rằng, trong bối cảnh các chính sách khí hậu được triển khai ngày càng mạnh mẽ, đo lường và báo cáo chính xác lượng phát thải ở cấp cơ sở đã trở thành yêu cầu cấp thiết đối với doanh nghiệp.

"Đây đều là những ngành có lượng phát thải lớn nhưng cũng sở hữu tiềm năng giảm phát thải đáng kể. Vì vậy, sự chủ động của doanh nghiệp sẽ đóng vai trò quyết định trong tiến trình chuyển đổi sang nền kinh tế carbon thấp", bà nói.

Thông điệp của bà Akiko Ashii cũng cho thấy thị trường carbon không chỉ thay đổi cách doanh nghiệp quản lý phát thải. Nó đang thay đổi cách doanh nghiệp quản trị dữ liệu.

Trong nhiều năm, doanh nghiệp đầu tư vào dây chuyền để tạo ra sản phẩm. Khi thị trường carbon hình thành, họ sẽ phải đầu tư thêm vào hạ tầng dữ liệu để tạo ra giá trị. Trên thị trường carbon, một tấn CO₂ chỉ có giá khi được chứng minh bằng dữ liệu có thể kiểm chứng.