Đánh thức hồn di sản văn hóa người Co

Cuộc so tài “đấu chiêng đôi” của chàng trai Co mang đến không gian sống động, đầy kiêu hãnh. Ảnh: ALĂNG NGƯỚC

Nghệ nhân Dương Lai, vị già làng uy tín người Co ở Trà Liên nói, điệu múa này thường xuất hiện trong lễ ăn mừng lúa mới (xa pa nưu), mừng nhà mới (xa như nưu), lễ ăn trâu huê (xa ố piêu), tết mùa (xa aní), cưới hỏi hay các dịp sinh hoạt cộng đồng. Và nay, điệu múa Kđáo xuất hiện tại “Không gian văn hóa người Co - Di sản sống giữa đại ngàn”, do xã Trà Liên vừa tổ chức, cuốn hút người xem.

Chạm dấu Co xưa

Cuối chiều, nắng vẫn hắt xuống khuôn viên Trường THCS Phương Đông (xã Trà Liên), nơi diễn ra trưng bày “Không gian văn hóa người Co - Di sản sống giữa đại ngàn”.

Trời oi nóng, mặt sân hầm hập, nhưng dòng người vẫn đứng kín các dãy trưng bày ảnh và hiện vật. Họ dừng lại, lặng ngắm khá lâu trước các vật dụng quen thuộc trong đời sống, từ chiêng, ché, chiếc gùi đến nông cụ lao động... Mọi thứ như đang tái hiện về một miền ký ức văn hóa đậm đặc của cộng đồng người Co.

Chiêng trống nổi lên. Những bước chân Kđáo lại nhịp nhàng hòa cùng không gian ký ức, như dẫn người xem ngược dòng về một miền sống cũ của cộng đồng người Co xưa.

Khác với vũ điệu tâng tung, da dá của người Cơ Tu, điệu múa Kđáo cuốn hút bởi sự mềm mại cùng ánh mắt biểu cảm của người trình diễn. Không gian tiếp nối, càng lúc càng sống động. Dưới sự cổ vũ của cộng đồng, những chàng trai người Co mạnh mẽ bước ra thực hiện cuộc so tài nghệ thuật “đấu chiêng đôi”.

Bà Nguyễn Thị Phương (bên trái) cùng các nghệ nhân trình diễn nghề đan lát thủ công. Ảnh: ALĂNG NGƯỚC

Ba người tham gia một cuộc đấu, gồm người đánh chiêng chồng, người đánh chiêng vợ và người giữ nhịp bằng trống. Khi diễn tấu, hai nghệ nhân đứng đối diện nhau giữa khoảng sân. Một người giữ chiêng vợ với âm trầm, dày làm nền, người còn lại cầm chiêng chồng có âm cao hơn để đối đáp. Tiếng chiêng lúc khoan thai, lúc dồn dập, hòa cùng nhịp trống phía sau, tạo nên cuộc đối thoại đầy kịch tính bằng âm thanh.

Nghệ nhân Dương Lai nói, đấu chiêng là nơi các nghệ nhân phô diễn tài năng, sự ứng biến linh hoạt và nhịp điệu mạnh mẽ như thác đổ. Loại hình nghệ thuật diễn tấu này được bảo tồn, gìn giữ và trở thành trò diễn dân gian không thể thiếu trong đời sống văn hóa tinh thần của người Co.

“Chiêng đối với người Co không đơn thuần là một nhạc cụ, mà đó là báu vật, là tiếng lòng của núi rừng. Thông qua đấu chiêng, các chàng trai ngầm khẳng định với cộng đồng rằng mình có thể gánh vác những trọng trách lớn của làng, còn đối với các cô gái thì họ chính là chàng trai khỏe mạnh và tài giỏi”, nghệ nhân Dương Lai chia sẻ.

Nhịp chiêng vừa dứt, cách đó không xa, những nghệ nhân Co quây quần trên nền đất, say sưa trình diễn nghề đan lát truyền thống. Bà Nguyễn Thị Phương (90 tuổi, trú tại Làng Gạch) ngồi bên tấm thảm, cẩn thận lựa từng nan tre, sợi mây để đưa vào khuôn đan. Đôi tay in hằn vết dấu thời gian nhưng những động tác của bà vẫn thuần thục. Mỗi đường đan nối tiếp nhau nhịp nhàng như minh chứng cho sự gắn bó lâu đời với nghề.

Ở Trà Liên, những người giỏi nghề đan lát như bà Phương không còn nhiều. Vì thế, thông qua hoạt động trình diễn tại không gian trưng bày, các nghệ nhân mong muốn góp phần giới thiệu, lan tỏa những giá trị văn hóa đặc sắc của đồng bào Co đến với người dân và du khách. Đặc biệt, là cơ hội để lớp trẻ được tận mắt chứng kiến, học hỏi và tiếp nối nghề thủ công truyền thống đã gắn bó lâu đời với cộng đồng địa phương.

Phạm Thị Trà My (bên trái) cùng bạn bên các hiện vật văn hóa cộng đồng. Ảnh: ALĂNG NGƯỚC

Sống dậy miền di sản

Ở tuổi 14, cô bé người Co Phạm Thị Trà My có nhiều năm gắn bó với các sự kiện văn hóa của địa phương. Trong lần diễn ra không gian trưng bày này, Trà My cùng các bạn góp mặt, trình diễn điệu Kđáo đầy cảm xúc.

Khi phần việc hoàn tất, nhóm thiếu nữ Co xuống khu vực trưng bày các hiện vật được sắp đặt hai bên sân khấu chính. Thỉnh thoảng, các em trở thành những “người mẫu” trong ống kính du khách, rồi kiêm luôn vai trò hướng dẫn viên, hào hứng giới thiệu các giá trị văn hóa của dân tộc mình. Sự hiện diện của lớp trẻ như một hành trình tiếp nối, làm sống dậy những giá trị văn hóa mà cha ông đã gìn giữ từ bao đời.

Ông Nguyễn Hồng Vương, Chủ tịch UBND xã Trà Liên nói, không gian trưng bày, triển lãm hiện vật văn hóa đồng bào Co là dịp để người dân địa phương, nhất là thế hệ trẻ, hiểu hơn về cội nguồn văn hóa của cộng đồng mình.

Tại vùng núi phía tây nam Đà Nẵng, người Co sinh sống tập trung đông nhất tại Trà Liên và một số địa phương lân cận như: Thạnh Bình, Đức Phú, Trà Giáp, Tam Mỹ. Riêng ở Trà Liên, đồng bào Co chiếm hơn 49% dân số, sinh sống tập trung tại các thôn Tăk Kót, Tăk Ngưi, Tăk Nú và Làng Gạch.

Từ tiếng chiêng ngân vang giữa núi rừng đến những lễ tục gắn với vòng đời và mùa vụ, nhiều giá trị văn hóa của người Co vẫn được gìn giữ trong đời sống cộng đồng.

“Với người Co, tiếng chiêng, cây nêu, điệu múa hay những món ăn truyền thống đều gắn với ký ức làng bản. Khi những giá trị ấy hiện diện trong không gian trưng bày và được các nghệ nhân trực tiếp trình diễn, người trẻ sẽ cảm nhận văn hóa dân tộc mình bằng những trải nghiệm sống động, để thấy đó không phải điều gì xa xôi hay cũ kỹ, mà là niềm tự hào đang hiện hữu trong đời sống hôm nay”, ông Vương nói.

Góp phần làm nên sức sống của không gian trưng bày là hơn 70 hình ảnh tư liệu và hơn 20 hiện vật gồm chiêng, ché, gùi, thổ cẩm, đàn sáo cùng các nông cụ lao động được sưu tầm từ cộng đồng. Đằng sau không gian ấy là hành trình nhiều năm sưu tầm, nghiên cứu của chính quyền địa phương và những người làm công tác bảo tàng.

Đồng bào Co xem ảnh nghệ thuật được ghi lại trong đời sống cộng đồng. Ảnh: ALĂNG NGƯỚC

Ông Trần Văn Đức, Phó Giám đốc Bảo tàng Đà Nẵng kể, gần mười năm trước, những người làm công tác bảo tàng từng mang những câu chuyện về lịch sử, văn hóa đến với vùng đất Trà My. Cuộc trưng bày khi ấy giới thiệu hiện vật, tư liệu, tạo cơ hội để người dân địa phương tiếp cận gần hơn với giá trị di sản của quê hương mình.

Thời gian trôi qua, địa giới hành chính đã có nhiều thay đổi nhưng ký ức về vùng đất miền núi giàu truyền thống văn hóa ấy vẫn luôn đọng lại trong lòng những người làm nghề lưu giữ di sản.

“Điều làm nên nét đặc biệt của không gian trưng bày là sự hiện diện của các già làng, nghệ nhân và người dân địa phương. Chính họ là những người đang trực tiếp lưu giữ, thực hành và trao truyền giá trị văn hóa truyền thống. Sự tham gia của cộng đồng mang đến sức sống chân thực cho không gian trưng bày, giúp di sản được cảm nhận bằng sự kết nối và niềm tự hào về cội nguồn văn hóa”, ông Đức nói.

Tiếng chiêng dần lắng xuống trong những tràng vỗ tay. Tôi đi qua những gian hàng trưng bày nông sản, ẩm thực truyền thống của người Co rồi dừng lại nhìn bà Phương bên những nan tre, sợi mây còn dang dở. Chợt tự hỏi, 5 năm, 10 năm nữa, liệu những hình ảnh ấy còn được bắt gặp trong đời sống thường ngày của người Co?