'Da nâu mắt sáng' trao truyền giá trị văn hóa

Luật tục Ê Đê có hẳn một điều khoản rất dài về việc người chị gái lớn trong nhà-đại diện cho mẹ-phải có trách nhiệm gìn giữ của cải: “Từ chiếc gùi có nắp đến cái túi, cái bát vỏ bầu, go dệt vải, que dệt hoa văn, sa kéo sợi..., người chị cả là người phải chăm nom gìn giữ. Nồi đồng để đựng nước chôn trong rừng, ché Tuk, ché ebah để ủ rượu, vòng đeo tay, áo đen áo đỏ, ching knah... chị cả phải là người trông coi và trao lại”.

Phụ nữ Ê Đê duy trì, truyền dạy nghề dệt thổ cẩm. Ảnh: L.N.N.K

Cứ hình dung mà xem, đêm đêm dưới những mái nhà sàn, rì rầm đâu đó tiếng bà hay mẹ kể câu chuyện về những lão nhà giàu keo kiệt thua trí thông minh của chàng nô lệ nghèo hoặc truyền thuyết về các dòng sông, ngọn núi gắn với những câu chuyện tình gái trai thủy chung như nàng H'Linh với chàng Y Rít, nàng Bian và chàng Lang. Hay chuyện thỏ xử kiện, voi thua kiến… Trước ngày lễ hội của buôn làng, các mẹ tụ họp đám con gái truyền dạy những điệu xoang yểu điệu khoe thân hình dẻo mềm như ngọn lau, cành lá. Câu hát ru, nỗi niềm tự sự hay đối đáp, giao duyên từ đời bà thấm sang đời mẹ, truyền qua đời con với biết bao lề thói, điều hay lẽ phải gửi trọn trong từng lời hát, câu nói.

Góp phần gìn giữ và bảo tồn không gian văn hóa cổ truyền độc đáo của mỗi tộc người không chỉ là các nghệ nhân như cây cổ thụ giữa đại ngàn mà còn là những người bà, người mẹ, người chị Tây Nguyên. Thủa nào đã xa, sáng sáng bên khung gỗ dưới bóng mát cây cổ thụ, bé giúp mẹ luồn những cây lát (cói) xanh, để mai sau tự mình dệt thành những chiếc chiếu dày dặn êm giấc ngủ đêm nhà sàn hay trân trọng mời khách khoanh chân. Với gùi đất sét lấy về từ chân núi, bà dạy cháu khi thì xoay vòng tròn nặn thành hình cái nồi gốm, lúc nhuộm vải hoặc lấy bùn xoa cho đen bóng trái bầu lớn hong xôi. Chiều chiều, dưới gầm sàn hay bên khung cửa sổ, mẹ thay bà dạy cô gái bắt từng đường chỉ, cài từng mẫu hoa văn làm nên tấm mền, áo váy hay chiếc khố dài quấn chéo qua vai… Chẳng nhà nào giống nhà nào, nhưng tất cả đều minh chứng cho sự khéo léo, giỏi giang của những người con gái “da nâu mắt sáng” trong mỗi dòng họ… Mọi vật dụng thiết yếu của cuộc sống tự cung, tự cấp giữa rừng đều được làm ra từ bàn tay bà, mẹ và con gái.

Mọi vật dụng thiết yếu của cuộc sống tự cung, tự cấp giữa rừng đều được làm ra từ bàn tay bà, mẹ và con gái. Ảnh: L.N.N.K

Vẫn chưa hết, gái trai thương nhau, bà và mẹ sẽ là người chuẩn bị lễ vật. Đó là ghè rượu mở tấm lá chuối bịt miệng đang tỏa hương thơm, bầy heo gà béo mập, gùi lúa vàng hạt chắc mẩy hay tấm thổ cẩm đẹp màu sắc hoa văn, thậm chí cả lá thuốc, lá trầu…, tất cả đều từ bàn tay chằng chịt vết chai của mẹ làm ra. Bàn tay ấy còn nấu những món ăn truyền thống từ ngọn lá, đọt măng trên rừng, hay trái cà, trái ớt, đu đủ… trong rẫy, làm vui miệng khách. Bí quyết khiến món ăn thơm ngon, ghè rượu cần say nồng từ men rừng đều do bà truyền, mẹ dạy tỉ mỉ cho con gái. Những điều tưởng như nho nhỏ thôi nhưng là phong tục, tập quán, lối ứng xử của mỗi tộc người.

Cầu các vị Yàng linh thiêng ban cho những người phụ nữ Tây Nguyên nhiều sức khỏe, trí óc minh mẫn và đôi tay khéo léo để không chỉ chăm sóc cho một gia đình, mà còn giữ cho văn hóa cổ truyền luôn song hành với con người Tây Nguyên theo tháng năm.