Chuyện ít biết về tiêu bản rùa ở Hồ Gươm

– Trong lúc cụ rùa Hồ Gươmđang được hàng triệu người dân quan tâm, lo ngại sức khỏe của cụ ngày càng bịxâm hại, bởi những tác động ngoại cảnh cũng như môi trường sống của cụ bị đedọa…, ít ai biết được câu chuyện về cái chết của một cụ rùa khác đang được dựng tiêu bảntại đền Ngọc Sơn.

Vì sao "cụrùa" đền Ngọc Sơn chết?

“Ngày tạ thế”của “cụ rùa đền Ngọc Sơn” được chính thức ghi nhận vào 02/6/1967 – thời điểmbuổi trưa định mệnh. Địa điểm nơi cụ rùa nổi lên gần nhà Thủy Tạ bây giờ.

Giai đoạn đó,miền Bắc đang trong thời điểm trực chiến với những trận dội bom oanh tạc của đếquốc Mỹ. Cả Hà Nội trở thành một pháo đài, và kẻng báo động cùng lực lượng anninh luôn ở tư thế chiến đấu 24/24 để đề phòng bất cứ những đợt dội bom bất ngờ,không báo trước của đế quốc Mỹ.

Hàng triệu lượt khách du lịch đã dừng chân tại đền Ngọc Sơn để chiêm vọng cụ rùa đã được giữ tiêu bản ngót nửa thế kỷ tại đây - Ảnh: Kiên Trung

Khu vực đặt tủ kính giữ tiêu bản cụ rùa chết vào ngày 02/6/1967. - Ảnh: Kiên Trung

Khi cụ rùa nổi lên, hàng trăm người dân Hà Nội bấy giờ đã chen chân ven hồ,hướng ánh mắt tò mò ra phía khu vực giữa hồ nơi cụ đang nổi. Khi đó, việc tụ tậpthành đám đông là điều cần tránh, vì như thế sẽ thu hút sự chú ý và cơ hội bịném bom là điều dễ xảy ra.

Lực lượng công an bảo đảm an ninh bênkhu vực Hồ Gươm đã ngay lập tức tìm đến giải tán đám đông. Nếu điều không mayxảy ra, bom Mỹ oanh tạc đúng điểm tập trung đông người, sẽ có nhiều người thiệtmạng. Và, tính mạng cụ rùa chắc chắn cũng bị đe dọa.

Câu chuyện vềcái chết của cụ rùa Hồ Gươm năm 1967 đã được PGS.TS Hà Đình Đức ghi chép trongcuốn sổ tư liệu (sau này chính là những thông tin nghiên cứu dầy dặn, chi tiếtnhất về rùa Hồ Gươm): “Cụ rùa” có vẻ yếu lắm, nổi trên mặt nước nhưng không giữđược trạng thái tự nhiên, thoải mái. Trên chiếc mai khổng lồ, rêu mốc có một đámbọt màu hồng to như cái mũ sùi lên. Đám bọt ấy cho thấy cụ đang bị thương".

Trong lúc lựclượng bảo đảm an ninh đang thực thi nhiệm vụ của mình, một nhóm người thuộc quốcdoanh cá đi đến. Một trong số đó đã chỉ đạo người mang dụng cụ ra quây bắt cụrùa, và họ đã không mấy khó khăn để đưa được cụ rùa lên cạn.

Việc làm tiếptheo của nhóm người này là liên lạc với cán bộ của Công ty Thực phẩm đến để…định giá. Khi ấy, quốc doanh cá là đơn vị đảm trách việc khai thác thủy sản tạiHồ Gươm. Điều đó, theo chức năng và nhiệm vụ của họ được phân công, nhóm ngươìcủa quốc doanh cá cho rằng, bất kỳ loài thủy sản nào ở trong lòng hồ, họ cóquyền khai thác phục vụ mục đích kinh tế.

Bức ảnh chụp cụ rùa (còn sống) do PGS.TS hà Đình Đức chụp vào ngày 08/12/2007 được treo trang trọng tại phòng đặt tủ kính bảo quản tiêu bản cụ rùa. - Ảnh: Kiên Trung (chụp lại),

Đền Ngọc Sơn - Di tích lưu giữ tiêu bản cụ Rùa. - Ảnh: Kiên Trung

Nhiều ngươìkể rằng, khi đó, sau khi bắt được cụ rùa khổng lồ không mấy khó khăn này, nhómngười nói trên đã vật ngửa cụ trên mặt đất. Bốn cái chân của cụ tuyệt vọng giơlên trời, và tình huống cụ trốn thoát được tựa như ngàn cân treo sợi tóc, nhấtlà khi trên người cụ, thương tích đã khá nặng.

Theo tư duythuần túy lúc bấy giờ, người ta cho rằng ở Hồ Gươm không có loài rùa nào, vànhững loài giáp xác thuộc họ nhà rùa, đều được đánh đồng là… ba ba. Do đó, chúba ba khổng lồ này là một sự kiện lớn đối với quốc doanh cá, có thể mang lại lơịnhuận kinh tế cao.

“Chú ba ba”khổng lồ này có kích thước ngoại cỡ, chưa từng có từ trước đến nay: dài 2,1m; bềrộng của mai là 1,2m; cao 0,3m và nặng 250kg. Người ta định giá “cụ” lúc bấy giờlà 675 đồng (tương đươn 2,7 đồng/kg).

Thông tinquốc doanh cá đánh bắt được con ba ba khổng lồ với giá trị kinh tế cao chưa từngcó đã “đến tai” Chủ tịch UBND TP Hà Nội lúc bấy giờ, ông Trần Duy Hưng. Ngay lậptức, ông Hưng ra chỉ thị gấp cho công an phải bảo vệ, ngăn cấm việc… xả thịt cụ,đồng thời cơ quan y tế phải vào cuộc cứu chữa khẩn cấp vết thương của cụ.

Nhờ có chỉthị kịp thời này của Chủ tịch UBND TP, “cụ rùa” nhanh chóng được đưa về căn nhàsố 90 phố Thợ Nhuộm (bây giờ là trụ sở BQL Di tích Đền Ngọc Sơn) để cứu chữa.Nhưng, cụ rùa đã không qua khỏi vì vết thương quá nặng, cùng với tác động củaviệc bị quây bắt trong cả ngày 2/6, cụ rùa đã… “từ trần”.

Gần nưảthế kỷ chăm sóc… tiêu bản cụ rùa

Người taphỏng đoán cụ rùa bị trúng mảnh bom Mỹ nên mới bị vỡ mai, đau đớn quá cụ mơíphải ngoi lên mặt nước khi vết thương quá nặng. Đám bọt màu hồng trên phía lưngkhi cụ nổi lên mà nhiều người nhìn thấy, đó chính là nơi vết thương trên mai bịvỡ, nước tràn vào và chất dịch từ người cụ đã làm nước bị loang hồng, như làmáu.

Thế nhưng,khi công an vào cuộc điều tra nguyên nhân, người ta mới… ngã ngửa khi biết đượcsự thật: trước đó một thời gian ngắn, một thợ đánh cá thuộc quốc doanh cá có tênlà Thu, trong một lần đi khai thác, đánh bắt cá trên Hồ Gươm, khi kéo mẻ lươílên thấy nặng.

Cuộc tôn tạo, tu bổ tiêu bản cụ Rùa vào ngày 13/1/2010 của nhóm chuyên gia. - Ảnh: Dân trí.

Sơn phủ lên những bộ phận tróc lở ở tiêu bản cụ rùa. - Ảnh: Dân trí.

Lúc kéo lưới lên gần mặt nước, ông Thu nhìn thấy một khối đen to, rêu bám đầy,và khối đen này động đậy. Theo phản ứng tự nhiên, ông Thu dùng xà beng trênthuyền thủ thế, giáng một đòn vào lưng con vật lạ. Vì vết đâm khá sâu, “con vậtlạ” đã vùng vẫy suýt kéo cả người lẫn xà beng xuống nước…

Nghe nói, saukhi “cụ rùa” không qua khỏi, dư luận người dân lên án, ông Thu đã trốn khỏi quốcdoanh cá… trốn về quê. Và, tất cả cũng đã là “chuyện đã rồi”, không ai truy cưútrách nhiệm cá nhân ông Thu nữa, nhưng bản thân ông Thu đã tự cảm nhận thấy việclàm sai trái của mình…

Cũng theo chỉđạo của Chủ tịch UBND TP Hà Nội Trần Duy Hưng, cụ rùa Hồ Gươm đã được giữ làmtiêu bản, được bảo quản trong tủ kính tại đền Ngọc Sơn. Quyết định đúng đắn vàsáng suốt này đã phần nào làm nguôi ngoai những tiếc nuối về sự mất mát của mộtlinh vật trầm tích trong mình những giá trị văn hóa tinh thần. Mặt khác, tiêubản rùa này lại được giữ tại đền Ngọc Sơn, một phần thuộc quần thể của hồ Gươm,âu cũng là sự an ủi phần nào.

Vết nứt trên mai tiêu bản rùa. - Ảnh: Dân trí.

Ông Đức "rùa" nghiên cứu cụ rùa qua kính nhòm. - Ảnh: VTCnews

Ngày 13/01/2010, một nhóm chuyên gia thuộc khoa Sinh học (Trường ĐH Khoa học tựnhiên HN) đã phối hợp với các chuyên gia nghiên cứu rùa để tu bổ tiêu bản rùa HồGươm.

Sau hơn 40 năm được bảo quản trong tủ kính, tiêu bảncụ rùa đã bị xuống cấp. Nhiều bộ phận như mai, móng, mũi, môi… bị nứt, tróc lởcần được tôn tạo, tu bổ lại.

Các nhà khoa học đã sử dụng nguyên liệuthạch cao, latex và keo 502 để gắn những vết nứt, tróc trênthân cụ rùa. Cẩn trọng và tỉ mỉ, sau gần 5 giờ đồng hồ, việc bảo trì tiêu bản cụrùa đã hoàn thành, để người dân có thể vào chiêm bái cụ đúng dịp Hà Nội mừng Đạilễ 1.000 năm Thăng Long.

Tháp Rùa xa mờ trong chiều mờ sương ngày 21/2/2011 - Ảnh: K.Trung

Ông Vũ Ngọc Thành (cán bộ Bảo tàng Động vật, Khoa Sinh học, Trường ĐH Khoa họcTự nhiên Hà Nội) quan ngại: “Thể trạng của tiêu bản cụ rùa nói chung là tốt tốt.Tuy nhiên, việc người dân đi lễ, đến tham quan nhét tiền vào bên trong lồng kínhđã tạo điều kiện cho nấm mốc phát triển ở nơi lưu giữ và trưng bày tiêu bản cụrùa Hồ Gươm…”.

Bà Vương Thị Thủy – Trưởng BQL di tíchĐền Ngọc Sơn trao đổi cùng VietNamNet: “Việc bảo quản, chăm sóc tiêu bản cụ rùatại đền Ngọc Sơn là việc làm định kỳ thường niên. Người dân Thủ đô gần nửa thậpkỷ qua đã quen thuộc với hình ảnh tiêu bản cụ rùa. Tiêu bản của cụ giống như mộtđặc trưng mỗi khi người dân nhắc đến đền Ngọc Sơn!”.

Cũng theo bà Thủy, việc trùng tu, tôntạo tiêu bản cụ rùa vào tháng 1/2010 là lần trùng tu, tôn tạo tổng thể và quy mônhất, gắn với sự kiện trọng đại của Thủ đô Hà Nội.

Hiện tại, trong lồng kính đặt tiêu bảncụ rùa, một chiếc máy hút ẩm hoạt động 24/24 được lắp đặt để đảm bảo những tiêuchuẩn cho phép về độ ẩm không khí nhằm bảo quản tuổi thọ cho tiêu bản, tránh ẩmmốc… tác động làm hư hại, xuống cấp mai và các bộ phận của cụ rùa.

Hệ thống đèn chiếu sáng được lắp đặtphía trên tủ kính giúp du khách có thể nhìn rõ tiêu bản cụ rùa được đặt ở vị trítrung tâm. Dưới ánh sáng của hệ thống chiếu sáng này, hình ảnh cụ rùa linhthiêng trở nên gần gũi hơn bao giờ hết. Hàng triệu lượt khách du lịch đã nghiêmcẩn chiêm bái cụ, ngót một thế kỷ qua.

Trên phía mặt tường đối diện với phầnlưng tiêu bản cụ rùa đền Ngọc Sơn, hai bức ảnh cụ rùa hiện tại vào các năm 1997và 2000 trong dịp cụ rùa lên bờ phơi nắng ở khu vực chân Tháp Rùa do PGS.TS HàĐình Đức chụp và phóng tặng BQL Di tích Đền Ngọc Sơn. Có một điều thú vị rằng,chưa có nhà khoa học nào nghiên cứu xem giữa cụ rùa sống động ngoài đời và cụrùa đang nằm trang trọng trong tủ kính, cụ nào có tuổi đời cao hơn.

Thế nhưng, chắc chắn một điều, cả haicụ rùa, đều là những nhân chứng, là linh vật của Hồ Gươm huyền thoại…
Khi chúng tôi thực hiện xong bài viết này, các nhà khoa học và độc giả tâm huyếtvẫn đang tiếp tục gửi đến VietNamNet để tham gia diễn đàn hiến kế cứu cụ rùa "còn sống",nhưng đang lâm nguy từng ngày một. Và ngày 21/2, báo giới thông tin, các cơ quanchức năng Hà Nội "vẫn đang bàn cách cứu cụ rùa", có thể 3 ngày nữa (25/2), sẽchốt phương án...