Chữ và nghĩa: 'Bậu' và bạn
Đọc lại bài Kính người già cả in năm 1893 tại Sài Gòn của Trương Minh Ký, ta thấy có đoạn: 'Bậu ôi, người già nầy đáng cho bậu cung kính lắm, và nếu bậu muốn cho ngày kia khỏi bị búng rảy, khi bậu trở về già như vậy, thì phải kính trọng người ấy'.
Búng rảy viết đúng chính tả là "búng rãy", nghĩa là chê bai, không thèm.
Cần lưu ý từ "bậu", xem có phải là đặc sản trong lời ăn tiếng nói của người phương Nam không?
Với từ bậu, Từ điển Việt - Bồ - La (1651) ghi: "Bậu: Bạn". Đến thời Đại Nam quấc âm tự vị (1895), đã xếp chung: "Qua bậu: Tao, mày (tiếng nói thân thiết), như lớn nói với nhỏ, chồng nói với vợ". Bậu là đại từ nhân xưng ngôi thứ hai.
Ngày nay, từ qua, bậu ít sử dụng, nhưng đến cuối thế kỷ 19 vẫn còn khá phổ biến. Ví dụ trong truyện thơ Lục Vân Tiên:
"Tiểu đồng hồn bậu có thiêng
Thảo tình thầy tớ lòng thiềng ngày nay"
Ảnh minh họa
Hoặc trong các câu ca dao ở Nam bộ:
"Chim kêu dưới suối, trên cành
Qua không bỏ bậu, sao bậu đành bỏ qua?"
"Bậu với qua gá nghĩa chung tình
Dầu ăn cơm quán ngủ đình cũng cam"
"Nỗi nhớ thương sâu sắc
Bậu buồn, qua dễ chẳng buồn
Cá dưới sông biếng lội, chim trên nguồn biếng bay"
"Ví dầu tình bậu muốn thôi
Bậu gieo tiếng dữ cho rồi bậu ra"…
Ngược về trước nữa, từ thế kỷ 15, ta thấy dấu vết của từ bậu đã xuất hiện trong Quốc âm thi tập của Nguyễn Trãi:
"Trong mắt những mừng ơn bậu bạn,
Trên đầu luống đội đức triều đình"
Dẫn chứng chi tiết, cụ thể như thế để thấy từ qua, bậu đã xuất hiện từ "ngày xửa ngày xưa" ở nhiều vùng miền. Vậy thử truy xét đây có phải là từ thuần Việt hoặc vay mượn?
Về từ bậu, khi thực hiện công trình Nguyễn Trãi - Quốc âm từ điển (NXB Văn học, 2018), TS Trần Trọng Dương của Viện Nghiên cứu Hán Nôm phân tích: "Bậu: So sánh đối ứng "pậu" là "người ta, chúng nó", từ để gọi bạn bè kém tuổi mình (Tày) cũng đọc "vậu", phương ngữ miền Trung: Bậu là từ nam giới dùng để gọi vợ" - (trang 22).
Tương tự, Từ điển từ cổ (2002), nhà nghiên cứu Vương Lộc cũng cho biết: "Bậu (Mường, Tày Nùng: "Pậu") - (trang 13).
Từ các thông tin này, ta kiểm chứng qua Từ điển Tày - Nùng - Việt (NXB Từ điển Bách khoa, 2006) do Hoàng Văn Ma, Lục Văn Pảo, Hoàng Chi biên soạn, ta thấy từ bậu/pậu được giải thích như sau:
pậu (a). 1) người ta, họ. Chắc kin dú đuổi ~: Biết ăn ở với người ta. * ~ phuối cần nà, hây lòa kha cáy (người ta nói bờ ruộng, mình phang chân gà): Ông nói gà bà nói vịt; 2) Tôi ~ cạ ~ hết đảy: Tôi bảo là tôi làm được mà.
pậu (b). 1) bạn. Pây tàng mì ~: Đi đường có bạn; 2) phù (dâu, rể). Khươi ~: phù rể. Lùa ~: phù dâu; 3) đưa, kèm (để cho khỏi phải sợ). Mì cần ~ chắng đi pây: Có người đưa mới dám đi. Pây nòn ~ kỉ cầm: Đi ngủ kèm mấy đêm; 4) giữ, cầm. Kin khẫu ~ khec: Ăn cơm giữ khách" - (trang 307 - 308).
Dù pậu/bậu trong tiếng Tày, Nùng, Mường có nhiều nghĩa, nhưng người Kinh chủ yếu vay mượn nghĩa là bạn hoặc người ta. Những kết luận này cho thấy qua và bậu là vay mượn từ tiếng Mường, Tày, Nùng. Và đây là từ toàn dân, chứ không phải đặc sản riêng biệt của người phương Nam.
Nguồn Báo Thể Thao & Văn Hóa: https://thethaovanhoa.vn/chu-va-nghia-bau-va-ban-20260722053828916.htm
![[Video] Bảo tàng 'đặc biệt' trong lòng Tượng đài Mẹ Việt Nam anh hùng](https://photo-baomoi.bmcdn.me/w400_r3x2/2026_07_22_14_55670264/e89b5b1e1555fc0ba544.jpg.avif)
Tin nóng
Triển lãm giới thiệu hơn 400 hình ảnh, tài liệu, hiện vật về hậu quả chất độc da cam/dioxin, những nỗ lực khắc phục hậu quả chiến tranh và hành trình đấu tranh vì công lý cho các nạn nhân Việt Nam.
Đến Huế năm 1991-1992, nhiếp ảnh gia Hans-Peter Grumpe đã ghi lại khung cảnh trầm mặc đặc trưng của Huế, từ sông Hương, lăng tẩm đến vịnh Lăng Cô đẹp như tranh vẽ.
ANH - Không có giường, không được ngủ lại qua đêm, diện tích chật hẹp nhưng căn chòi ven biển vẫn được rao bán với giá 'điên rồ' 40.000 bảng Anh (hơn 1,4 tỷ đồng).
Hướng tới kỷ niệm 79 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ, Di tích quốc gia đặc biệt Cố đô Hoa Lư (tỉnh Ninh Bình) đã trở thành điểm hội tụ đầy ấm áp và xúc động của nhiều đoàn cựu chiến binh, thương binh, bệnh binh và những người có công với cách mạng.
Mùa nhum biển đang vào chính vụ tại các vùng ven biển Quảng Ngãi. Loài hải sản được ví như 'nhân sâm' của đại dương không chỉ là đặc sản được thị trường ưa chuộng mà còn mang lại nguồn thu nhập tiền triệu mỗi ngày cho nhiều ngư dân.
Học bổng Leeds Beckett MBA 2026 sẽ diễn ra đợt phỏng vấn vào ngày 25/7 tại Hà Nội và TP.HCM.
Tin mới
Giữa nơi đầu sóng ngọn gió, lời ca, tiếng hát của các nghệ sĩ hòa cùng nhịp sống của cán bộ, chiến sĩ và nhân dân Đặc khu Trường Sa (tỉnh Khánh Hòa), mang theo hơi ấm từ đất liền, đem lại những phút giây thư giãn, thắt chặt tình đoàn kết và tiếp thêm sức mạnh để quân, dân nơi đây kiên cường bám đảo, bảo vệ vững chắc chủ quyền thiêng liêng của Tổ quốc.
Ẩm thực Thanh Hóa không cầu kỳ ở nguyên liệu, cũng không phô diễn những kỹ thuật chế biến phức tạp. Điều làm nên bản sắc của nhiều món ăn lại nằm ở cách kết hợp nguyên liệu. Những nguyên liệu tưởng như bình dị, song khi đặt cạnh nhau lại tạo nên sự cân bằng hài hòa về hương vị, màu sắc và giá trị dinh dưỡng, thể hiện kinh nghiệm sống, văn hóa ẩm thực tinh tế được bồi đắp qua nhiều thế hệ.
Trên mảnh đất xã Vĩnh Tân, huyện Vĩnh Linh (nay là xã Cửa Tùng), tỉnh Quảng Trị - vùng quê từng oằn mình dưới mưa bom, bão đạn trong những năm tháng chiến tranh - biết bao người con ưu tú đã hiến dâng tuổi xuân, xương máu cho sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc. Gia đình Bà mẹ Việt Nam anh hùng Bùi Thị Xiếc là một trong những gia đình tiêu biểu của vùng đất ấy. Cuộc đời mẹ là hành trình lặng lẽ của một người phụ nữ đã dành trọn tuổi xuân cho cách mạng, chấp nhận những mất mát lớn lao để đổi lấy ngày đất nước hòa bình.
Sau hơn nửa thế kỷ nằm lại giữa lòng đất, hài cốt nữ du kích Nguyễn Thị Út đã được cất bốc, quy tập trong sự xúc động nghẹn ngào của đồng đội và lực lượng chức năng.
Giữa cái nắng tháng Bảy, hàng chục đoàn viên thanh niên, cùng bộ đội, dân quân và người dân xã Thạnh Lộc (An Giang) vẫn hăng say thi công cầu Kênh Từ Bi số 70. Không chỉ góp phần hoàn thiện hạ tầng giao thông nông thôn, công trình còn thắt chặt tình đoàn kết quân - dân trong chuỗi hoạt động Tết Quân - Dân năm 2027.
Trung tâm Xúc tiến Đầu tư, Thương mại và Du lịch tỉnh Khánh Hòa vừa phối hợp với Công ty cổ phần Nhà ga Quốc tế Cam Ranh tổ chức Chương trình kết nối doanh nghiệp du lịch Việt Nam với các hãng hàng không và đại lý lữ hành Trung Quốc. Sự kiện thu hút hơn 50 đại diện các hãng hàng không, lữ hành uy tín đến từ các trung tâm kinh tế hàng đầu Trung Quốc.
Tháng Bảy, mưa núi bắt đầu nặng hạt trên những triền đồi Tu Mơ Rông. Trong căn nhà nhỏ của Mẹ Việt Nam Anh hùng Y Tría ở thôn Mô Pả, xã Tu Mơ Rông (tỉnh Kon Tum cũ nay là Quảng Ngãi), tiếng búa gõ, tiếng cưa cắt và những lời hỏi han rộn rã giữa không gian vốn lặng lẽ.
Thực hiện các hoạt động kỷ niệm 79 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ (27/7/1947 - 27/7/2026), sáng 22-7, Đoàn công tác số 3 của xã Suối Hai đã đến thăm, tặng quà các thương binh và người hoạt động kháng chiến bị nhiễm chất độc hóa học trên địa bàn các thôn Phương Hòa và Đức Thịnh.