Chạm di sản với 'Xiếc họa Đông Hồ'

Dự án Thức cùng di sản do sinh viên Khoa Truyền thông và Văn hóa Đối ngoại, Học viện Ngoại giao khởi xướng, phối hợp với Liên đoàn Xiếc Việt Nam, Trung tâm Bảo tồn tranh dân gian Đông Hồ nhằm tái hiện tranh Đông Hồ bằng xiếc đương đại.

Sự kiện nhằm "đánh thức" giá trị truyền thống của tranh dân gian Đông Hồ. Ảnh: BTC

Theo Trưởng Ban tổ chức Dự án Nguyễn Tất Đạt, ý tưởng thực hiện chương trình xuất phát từ mong muốn tìm cách tiếp cận mới để đưa tranh dân gian Đông Hồ đến gần hơn với công chúng hôm nay. Sự kiện mang ý nghĩa đặc biệt trong bối cảnh Nghề làm tranh dân gian Đông Hồ của Việt Nam đã chính thức được UNESCO ghi danh Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp tại Kỳ họp thứ 20 ngày 9/12 vừa qua.

"Tranh Đông Hồ là một di sản rất quen thuộc về mặt hình ảnh, nhưng để hiểu sâu ý nghĩa, tinh thần và những câu chuyện ẩn sau từng bức tranh thì không phải ai cũng có cơ hội. Từ trải nghiệm trực tiếp về làng tranh, trò chuyện cùng các nghệ nhân, chúng tôi nhận ra rằng, di sản không thiếu giá trị, mà đang thiếu “cánh cửa” phù hợp để người đương đại bước vào. Chính vì vậy, việc kết hợp tranh Đông Hồ với ngôn ngữ xiếc đương đại được lựa chọn như một cách kể mới, trực quan, giàu cảm xúc và dễ tiếp cận, nhằm tạo ra điểm chạm ban đầu cho khán giả", anh Nguyễn Tất Đạt phân tích.

Màn trình diễn "Đu quan họ" trên nền tranh dân gian Đông Hồ

Cũng theo anh Nguyễn Tất Đạt, thông điệp mà chương trình muốn gửi gắm là di sản không chỉ để trưng bày hay lưu giữ trong ký ức, mà hoàn toàn có thể được làm mới, tiếp tục kể lại và sống cùng đời sống hôm nay. "Xiếc Họa Đông Hồ không đặt tham vọng tái hiện trọn vẹn hay thay thế giá trị truyền thống, mà mong trở thành một sự gợi mở, khơi dậy sự tò mò, tình yêu và nhu cầu tìm hiểu sâu hơn của công chúng, đặc biệt là người trẻ và du khách quốc tế".

Nếu xiếc là nghệ thuật của chuyển động, của sự dẻo dai và khéo léo hình thể, thì tranh Đông Hồ là kết tinh của mỹ thuật dân gian Việt Nam, được tạo nên từ kỹ thuật khắc gỗ, giấy điệp và hệ màu tự nhiên, phản ánh khát vọng về cuộc sống hòa hợp, sung túc, nhân văn của người Việt. Thay vì chỉ chiêm ngưỡng những bức tranh tĩnh trên mặt giấy điệp, với Xiếc họa Đông Hồ, khán giả được chứng kiến các nhân vật bước ra khỏi khung tranh, chuyển động trên sân khấu thông qua hình thể nghệ sĩ xiếc.

Trích đoạn vở diễn "Ký ức làng Hồ", tái hiện khung cảnh lễ hội trên tranh dân gian Đông Hồ

Vở diễn Ký ức làng Hồ có thời lượng 90 phút với cấu trúc gồm ba phần, dẫn dắt khán giả qua một hành trình nghệ thuật giàu cảm xúc. Mở đầu là không gian Đu Quan họ đầy trữ tình, do bộ đôi NSƯT Thu Hương, NSƯT Thanh Tuấn biểu diễn. Tác phẩm từng đạt Giải Vàng tại Liên hoan Xiếc quốc tế Italy, đóng vai trò dẫn dắt khán giả bước vào không gian văn hóa Kinh Bắc - cái nôi của tranh Đông Hồ.

NSƯT Nguyễn Hữu Quả, người đã dành cả cuộc đời để gìn giữ và phát huy giá trị tranh dân gian Đông Hồ, chia sẻ về lịch sử hình thành, phát triển và ý nghĩa của dòng tranh này. Qua những câu chuyện chân thực về lịch sử thăng trầm của làng tranh, khán giả không chỉ hiểu thêm về kỹ thuật, triết lý ẩn sau mỗi bức tranh, mà còn cảm nhận rõ khát vọng hồi sinh di sản trong đời sống đương đại.

"Giờ đây, bên cạnh những giá trị đặc sắc, độc đáo của tranh dân gian Đông Hồ, chúng ta còn được thấy di sản sống lại trong hình thức mới, qua sự kết hợp với nghệ thuật xiếc trên sân khấu. Sáng tạo này đã kết thêm sợi dây kết nối đặc biệt giữa truyền thống và hiện đại", NSƯT Nguyễn Hữu Quả chia sẻ.

Vở diễn "Chuyện nhà Tí" với diễn tiến câu chuyện hài hòa với những chủ đề của tranh dân gian Đông Hồ như Đánh đu... Ảnh: BTC

Điểm nhấn của chương trình là vở diễn sân khấu hóa Chuyện nhà Tí. Trong vở diễn, các bức tranh dân gian Đông Hồ kinh điển như Đám cưới chuột, Hứng dừa, Vinh quy bái tổ, Đánh ghen, Đàn lợn âm dương..., được tái hiện bằng câu chuyện sân khấu kịch cùng ngôn ngữ xiếc giàu tính biểu đạt.

Những kỹ thuật nhào lộn, thăng bằng, tung hứng được lồng ghép khéo léo, giúp nhân cách hóa các nhân vật dân gian, biến sân khấu thành một không gian nghệ thuật sống động. Theo đó, giá trị truyền thống và cảm quan thẩm mỹ hiện đại giao thoa một cách tự nhiên.

Tiết mục Vinh quy bái tổ. Ảnh: BTC

Bí thư Đoàn Thanh niên Học viện Ngoại giao Phạm Thanh Tùng cho biết, chương trình Xiếc họa Đông Hồ như một lời gợi mở đầy cảm hứng. Khi những bức tranh dân gian quen thuộc không còn đứng yên trên giấy mà bước ra sân khấu bằng ngôn ngữ xiếc đương đại, di sản được kể lại một cách mới hơn, sinh động hơn, gần gũi hơn.

"Bảo tồn văn hóa không có nghĩa là giữ nguyên mọi thứ trong quá khứ mà là sự phát triển để di sản tiếp tục được sống, được đối thoại với hiện tại và tự tin bước ra thế giới. Những mô hình sáng tạo như Xiếc họa Đông Hồ chính là minh chứng rõ nét cho vai trò tiên phong của thế hệ trẻ trong việc gìn giữ và lan tỏa bản sắc văn hóa Việt Nam", anh Phạm Thanh Tùng nhận định.

Hải Đường