'Bức tường lửa' bảo vệ chất xám quốc gia

Trong kỷ nguyên số, dữ liệu được ví như "dầu mỏ mới", nhưng những bí mật về khoa học và công nghệ (KH&CN) mới chính là "cỗ máy vận hành" cả thế giới. Trong thế giới hiện đại, sức mạnh của một quốc gia không chỉ đo bằng quy mô quân đội hay dự trữ ngoại hối, mà còn nằm ở những tập hồ sơ được đóng dấu "Mật" trong các viện nghiên cứu.

Việc Thủ tướng Chính phủ ký ban hành Quyết định số 137/QĐ-TTg, ngày 19.1.2026, đã chính thức thiết lập một "bức tường lửa" mới cho kho tàng trí tuệ quốc gia. "Kho tàng" này chứa đựng những bí mật KH&CN - nơi những con số và công thức có thể thay đổi vận mệnh đất nước.

Tổ hợp tên lửa do Tập đoàn Viettel phát triển, trưng bày tại Triển lãm Thành tựu đất nước 80 năm hành trình Độ lập - Tự do - Hạnh phúc

Phía sau những dấu đóng "Tuyệt mật"

Quyết định 137/QĐ-TTg ra đời không chỉ để thay thế các quy định cũ từ năm 2020 mà còn để nhận diện những nguy cơ mới trong bối cảnh công nghệ thay đổi từng giờ. Theo đó, "tài sản xám" của ngành khoa học không còn là những khái niệm mơ hồ. Nó được định danh bằng các tiêu chuẩn kỹ thuật khắt khe, bởi chỉ một sơ suất nhỏ trong quản lý cũng có thể dẫn đến những hệ lụy không thể đảo ngược về an ninh quốc gia.

Quyết định 137 đã phân tách rõ ràng các tầng nấc của tri thức cần được bảo vệ. Ở cấp độ cao nhất, danh mục Tuyệt mật tập trung vào những lĩnh vực có ý nghĩa sống còn. Đó là các thông tin về nhiệm vụ KH&CN đặc biệt phục vụ trực tiếp cho nhiệm vụ quốc phòng, an ninh và bảo vệ Tổ quốc.

Vũ khí chiến lược: Các nghiên cứu về nguyên lý hoạt động, thông số kỹ thuật đặc biệt của các loại khí tài thế hệ mới.

Mật mã quốc gia: Các thuật toán và quy trình giải mã mà nếu lộ ra, toàn bộ hệ thống thông tin liên lạc cấp cao sẽ trở nên "trong suốt" trước mắt đối phương.

Tại tầng nấc Tối mật, "tài sản xám" tập trung vào những bí mật có thể gây thiệt hại nghiêm trọng nếu bị đối thủ cạnh tranh nắm giữ:

- Năng lượng nguyên tử: Thông tin chi tiết về thiết kế, phương án bảo đảm an ninh, an toàn cho các cơ sở hạt nhân quan trọng.

- Công nghệ sinh học: Quy trình phân lập, lưu giữ và các nghiên cứu về chủng vi sinh vật nguy hiểm, các loại gen đặc hữu của Việt Nam có giá trị kinh tế hoặc an ninh đặc biệt cao.

- An ninh mạng: Các lỗ hổng hệ thống lõi quốc gia chưa được khắc phục và phương án ứng phó với chiến tranh thông tin.

Tầng rộng nhất của "tài sản xám" là ở mức độ Một, bao gồm:

- Kế hoạch, phương án thực hiện các nhiệm vụ KH&CN cấp quốc gia đang trong quá trình thử nghiệm và chưa công bố.

- Các báo cáo đánh giá tác động của công nghệ mới (như AI, Quantum computing) đối với sự ổn định chính trị và kinh tế - xã hội.

- Các thỏa thuận hợp tác quốc tế về chuyển giao công nghệ nhạy cảm chưa được phép công khai.

Trong khi chính phủ bảo vệ an ninh quốc gia, thì ở khu vực tư nhân, các tập đoàn đa quốc gia cũng sở hữu những "hồ sơ đen" riêng.

Sự khác biệt nằm ở chỗ: Bằng sáng chế (Patent) yêu cầu bạn công khai công nghệ để được bảo hộ trong 20 năm. Nhưng với các công nghệ lõi, nhiều "gã khổng lồ" chọn cách giữ kín dưới dạng Bí mật kinh doanh (Trade Secret). Quyết định 137/QĐ-TTg đã tạo ra một hành lang pháp lý để những tri thức này, khi phối hợp với Nhà nước, được bảo vệ ở mức độ cao nhất, tránh sự săn lùng của các tình báo công nghiệp.

Tầm nhìn chiến lược trong kỷ nguyên AI và bán dẫn

Mới nhất trong danh sách "tài sản xám" hiện nay là Trí tuệ nhân tạo (AI). Năm 2026, AI không còn là công cụ hỗ trợ mà đã trở thành hệ thống điều hành. Quyết định 137 cũng đã gián tiếp đặt ra các quy định về việc bảo mật các mô hình dữ liệu lớn.

Những siêu mô hình này thường được gọi là "chiếc hộp đen". Chúng ta biết đầu vào và đầu ra, nhưng quy trình suy luận bên trong của chúng là một bí mật trị giá hàng tỉ đô la. Việc để lộ cấu trúc huấn luyện hoặc dữ liệu nhạy cảm được dùng để tinh chỉnh AI có thể dẫn tới việc tạo ra các công cụ phá hoại cực kỳ nguy hiểm.

Văn bản này không nhằm mục đích đóng cửa các phòng thí nghiệm, mà là để xác định "đâu là tài sản chung" và "đâu là bảo vật quốc gia". Việc xác định rõ danh mục giúp các nhà khoa học biết được ranh giới của mình, từ đó yên tâm sáng tạo mà không vô tình vi phạm pháp luật hoặc làm tổn hại đến lợi ích dân tộc.

"Tài sản xám" khoa học không phải là rào cản của sự tiến bộ, mà là bộ áo giáp cần thiết trong một thế giới đầy biến động và cạnh tranh khốc liệt. Quyết định 137/QĐ-TTg là minh chứng cho việc Việt Nam đang ngày càng chuyên nghiệp hóa trong cách quản trị chất xám.

Nam Phong