Bảo tồn và phát triển nghệ thuật hát xẩm

Bà Phạm Thị Kim Ngân truyền dạy hát xẩm cho thế hệ trẻ. Ảnh: Trường Giang

Từ nguy cơ thấttruyền

Đồng chí NguyễnXuân Bính, Phó phòng Văn hóa - Thể thao huyện Yên Mô cho biết: Hát xẩm tại YênMô có đặc trưng là xẩm chợ, với nhiều làn điệu phong phú, có một số bài hát nôỉtiếng do cố nghệ nhân Hà Thị Cầu sáng tác. Hát xẩm đứng trước nguy cơ mai mộtvà thất truyền bởi nhiều nguyên nhân, mà chủ yếu là do nghệ nhân Hà Thị Cầu-người được mệnh danh là “báu vật nhân văn sống” không còn nữa. Việc truyền dạychủ yếu do truyền khẩu là chính, nên rất khó khăn trong việc sao lưu, bảo tồn.Hát xẩm là loại hình nghệ thuật rất khó hát, người có được chất xẩm và kiêntrì, nhiệt huyết theo đuổi loại hình nghệ thuật này, đặc biệt là ở giới trẻ lạicàng ít. Hơn nữa, số người biết chơi nhạc cụ cho hát xẩm chỉ còn khoảng 30người, chủ yếu là các cụ già và những người trung tuổi. Trong khi đó, nhận thứccủa một số cấp ủy, chính quyền trong việc tổ chức, triển khai thực hiện việcbảo tồn loại hình nghệ thuật hát xẩm còn hạn chế... Làm thế nào để bảo tồn,phát huy giá trị những nét văn hóa truyền thống của hát xẩm luôn là trăn trởcủa các đồng chí lãnh đạo huyện và những người yêu mến loại hình nghệ thuậtnày.

Theo sự giơíthiệu của các đồng chí lãnh đạo Phòng Văn hóa – Thể thao huyện Yên Mô, chúng tôiđến xã Yên Nhân để tìm gặp bà Phạm Thị Kim Ngân - một trong những người am hiêủvà có nhiều đóng góp trong việc bảo tồn, phát huy nghệ thuật hát xẩm của huyện.Bà hiện là Chủ nhiệm CLB hát xẩm Kim Ngân.

Kể về “duyên” gắnbó với hát xẩm của mình, bà Ngân cho biết: Tôi tình cờ gặp và quen thân với chịNguyễn Thị Mận- con gái cố nghệ nhân Hà Thị Cầu. Vốn là người rất “say” vơínhững làn điệu xẩm nên khi được nghe cụ Cầu hát, tôi như bị “hút hồn” qua từnglời ca, tiếng đàn nhị của cụ. Thế là những lúc rảnh, tôi lại đạp xe từ nhà (xaYễn Nhân) lên xã Yên Phong để tìm gặp và nhờ cụ Cầu truyền đạt các làn điệu,bài hát xẩm. Bà Ngân nhớ lại: Đời thường, cụ Cầu là người xuề xòa, nhưng nói vềhát xẩm, truyền xẩm cụ lại rất kỹ tính. Cụ từng nói, “hát xẩm không kén ngươìnghe, nhưng kén người hát, nếu không “mê” thì đừng có cố khiên cưỡng theo nghề,chẳng ích gì đâu”.

Theo bà NguyễnThị Kim Ngân: Giai điệu xẩm uyển chuyển, tinh tế, lời xẩm mộc mạc dễ hiểu,phong cách chậm rãi, tự do, thích hợp cho hình thức tự sự và trữ tình. Giá trịthiết thực nhất mà hát xẩm mang lại đó chính là giáo dục nhân cách, đạo đức,lối sống của người Việt qua những bài hát về tình nghĩa vợ chồng, ơn cha, nghĩamẹ sinh thành, tình yêu quê hương, đất nước với những ca từ mộc mạc, gần gũi, dễhiểu... Vì lẽ đó mà hát xẩm không “kén” người nghe. Tuy nhiên, không phải aihiểu xẩm, yêu xẩm cũng hát được xẩm và có được thành công từ hát xẩm lại càngkhó. Nó đòi hỏi người hát ngoài năng khiếu về thanh nhạc cần có sự trải nghiệmđể thấm được những ngón rung, nhấn của đàn nhị mỗi khi hòa cùng nhịp trống,phách, ấy là khi người nghệ sĩ thực sự cảm nhận được hết cái “hồn của xẩm”. Cólẽ vì vậy mà trong số nhiều người cùng với bà Ngân từng theo học cụ Cầu nay chỉcòn lại rất ít người hát được xẩm.

Đến những nỗ lực bảo tồn, pháttriển

Sớm nhận thứcđược ý nghĩa và tầm quan trọng của việc bảo tồn, giữ gìn, phát huy những giátrị độc đáo mang tính xã hội, nhân văn của nghệ thuật hát xẩm, năm 2011, huyệnYên Mô đã chủ động phối hợp với ngành chức năng tham mưu cho UBND tỉnh ban hànhĐề án “Khôi phục bảo tồn và phát huy nghệ thuật hát xẩm trên địa bàn tỉnh NinhBình”, Yên Mô là địa phương trọng điểm của Đề án.

Theo đó, từ năm2011 đến nay, UBND huyện Yên Mô đã phối hợp với Nhà hát Chèo Ninh Bình tuyểnchọn 10 học viên có năng khiếu hát xẩm ở các CLB hát chèo, hát xẩm trên địa bànhuyện để cử đi đào tạo. Và từ năm 2014 đến nay, huyện đã mở được 10 lớp truyềndạy hát xẩm cho trên 300 người yêu thích hát xẩm. Ngoài ra, huyện còn tổ chứclớp hát xẩm cho các giáo viên thanh nhạc ở các trường Tiểu học, THCS và các emhọc sinh trên địa bàn huyện nhằm đưa bộ môn nghệ thuật truyền thống này vàotrường học. Để xây dựng lớp nhạc công trẻ kế cận, huyện đã mở lớp dạy cách sửdụng một số nhạc cụ chính thường được dùng trong hát xẩm (nhị, trống, sênh...)cho 40 người. Kết thúc các khóa học, nhìn chung các học viên đều nắm được mộtsố làn điệu hát xẩm, tích cực tham gia sinh hoạt tại các CLB trên địa bànhuyện, góp phần từng bước đưa môn nghệ thuật này thấm sâu vào đời sống nhândân, có sức lan tỏa trong cộng đồng.

Tự hào với truyềnthống nhân văn của quê hương, người Yên Mô luôn tìm tòi, rút ra những bài họckinh nghiệm quý báu để bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống của mình.Một trong những người tâm huyết với nghệ thuật xẩm là Chủ nhiệm CLB hát xẩm KimNgân. Hơn 3 năm qua, bà Ngân đã cùng các cộng sự truyền đạt kỹ năng hát xẩm chotrên 100 người. Hiện tại, bà đang hướng dẫn cho 9 học sinh Trường THCS Yên Nhânvà các lớp học đều được bà dạy miễn phí. Trong số các học sinh do bà Ngân hướngdẫn, nhiều em đã xuất sắc giành giải cao tại các hội diễn văn nghệ quần chúngdo tỉnh tổ chức.

Hôm chúng tôi tơínhà bà Ngân, cũng vừa lúc bà đang cùng các học trò “xẩm nhí” say sưa luyện tậpđể chuẩn bị cho buổi biểu diễn văn nghệ chào mừng 25 năm tái lập huyện Yên Mô.Lớp học đã gần trưa mà cả cô và trò đều hăng say luyện tập. Các trò “xẩm nhí”tỏ ra khá thích thú và chú tâm học cách lấy hơi, buông hơi, nhả chữ, luyếnláy... Những làn điệu xẩm chợ, xẩm tàu điện cùng thanh âm réo rắt của đàn nhị,nhịp sênh, nhịp trống hòa quyện, đan xen cùng giọng hát lúc trầm, lúc bổng...,khiến cho không gian yên tĩnh của vùng quê Yên Nhân trở nên khoáng đạt, phiêubồng.

Cùng với CLB hátxẩm Kim Ngân, hiện trên địa bàn huyện Yên Mô có 20 CLB hát chèo, hát xẩm, thuhút trên 600 hội viên tham gia. Các CLB đã xây dựng Quy chế hoạt động, thườngxuyên tập luyện, giao lưu trong các ngày Lễ, ngày hội tại địa phương và thamgia các cuộc thi do huyện, tỉnh tổ chức. Cứ thế, những làn điệu xẩm đã khôngcòn bó hẹp trong không gian hội làng, hội chùa hay góc chợ, bến xe như trướckia mà nay hát xẩm đã vang lên trên sân khấu, tại các sự kiện văn hóa, chínhtrị, ngoại giao, du lịch của tỉnh, của huyện Yên Mô. Với hoạt động thiết thựctrong bảo tồn, phát huy giá trị hát xẩm, Yên Mô đã và đang đóng góp quan trọngcho hành trình của Việt Nam đề nghị UNESCO công nhận hát xẩm là Di sản văn hoáphi vật thể của thế giới.

Minh Ngọc