Bài cuối: Nắm bắt xu thế, bảo vệ bản quyền

Quen trong ý niệm, lạ trong phương thức

“Tham gia thị trường sách tóm tắt - sách tinh gọn đồng nghĩa với việc chúng ta chập chững những bước khởi đầu cho một hoạt động vừa quen, vừa lạ. Quen trong ý niệm mà lạ trong phương thức” - Giám đốc - Tổng biên tập NXB Văn học Nguyễn Anh Vũ chia sẻ. Nhiều câu hỏi được ông Vũ đưa ra, như sách tóm tắt - sách tinh gọn là một tác phẩm phái sinh, vậy vấn đề sở hữu trí tuệ giữa tác giả của tác phẩm gốc và tác giả của tác phẩm phái sinh sẽ như thế nào? Các quy định của pháp luật liệu đã đủ cơ sở để bảo đảm quyền lợi của các tác giả, đồng thời tạo điều kiện để thị trường sách tóm tắt - sách tinh gọn phát triển lành mạnh, bền vững?

Từ câu chuyện bản quyền, sở hữu trí tuệ sẽ dẫn đến những vấn đề nảy sinh trong hoạt động kinh doanh. Trong trường hợp các quy định của pháp luật về sở hữu trí tuệ chưa theo kịp thực tiễn hoạt động xuất bản, vấn đề lợi ích giữa tác giả/nhà sản xuất những cuốn sách gốc với tác giả/nhà sản xuất của những cuốn sách tóm tắt sẽ được giải quyết ra sao?

Phó Giám đốc, Tổng biên tập NXB Trẻ Nguyễn Thành Nam đồng tình: Vấn đề quyền tác giả của sách tinh gọn hiện nay vẫn chưa được Luật Sở hữu trí tuệ điều chỉnh cụ thể. Áp dụng pháp luật trong vấn đề này cũng gặp nhiều khó khăn: Việc thực hiện tóm tắt sách có cần có sự đồng ý của tác giả và/hoặc chủ sở hữu quyền tác giả không? Có hay không việc xác nhận hành vi thực hiện, khai thác và kinh doanh sách tóm tắt là hành vi xâm phạm quyền tác giả?...

Đại diện NXB Trẻ cho rằng, hiện nay mô hình viết tóm tắt để khai thác kinh doanh thương mại phổ biến hơn hết. Ngoài ra, các nhà sản xuất nội dung tóm tắt còn thay đổi hình bìa gốc để phục vụ kinh doanh và tránh những hậu quả pháp lý từ tác giả/chủ sở hữu quyền tác giả của tác phẩm gốc. Xét thấy, việc tạo một tác phẩm mới trên nền tảng nội dung và sự nổi tiếng của tác phẩm gốc, có bản chất tương tự với việc làm tác phẩm phái sinh. Việc khai thác và thực hiện các loại hình tác phẩm tóm tắt này phải nhận được sự đồng ý của tác giả/chủ sở hữu quyền tác giả của tác phẩm gốc. Điều này nhằm tạo điều kiện để tác giả/chủ sở hữu quyền tác giả hưởng những quyền lợi hợp pháp từ công sức sáng tạo của mình; kiểm soát và bảo vệ sự nguyên vẹn của tác phẩm, tránh những việc làm xâm hại đến nội dung của tác phẩm.

“Vì những lý do trên, đứng trên phương diện đơn vị làm xuất bản, việc tiến hành thực hiện và kinh doanh sách tinh gọn mà không xin phép tác giả/chủ sở hữu tác giả của bên thứ ba nào đó sẽ là thiệt hại cho chính tác giả và/hoặc đơn vị xuất bản. Ngoài ra, việc xuất bản và phát hành sách tinh gọn (hình thức âm thanh hay chữ viết) còn có thể vi phạm quy định về xuất bản và phát hành xuất bản phẩm (điện tử) của Luật Xuất bản” - ông Nguyễn Thành Nam băn khoăn.

Tạo hành lang pháp lý cho sách tinh gọn phát triển

Ảnh: Techz

Tạo hành lang pháp lý phát triển sách tinh gọn

Theo một số chuyên gia, việc khai thác tác phẩm tóm tắt tràn lan với nhiều hình thức khác nhau ảnh hưởng không nhỏ đến quyền và lợi ích của các tác giả, nhà xuất bản - những người có đóng góp không nhỏ trong việc sáng tạo và đưa tác phẩm gốc đến độc giả. Bởi vậy, cần sớm có được những quy định chặt chẽ, rõ ràng, tạo hành lang pháp lý phát triển sách tinh gọn.

Đại diện ứng dụng nghe radio và sách nói bản quyền Voiz FM cho biết: Xác định phạm vi vi phạm bản quyền, thông thường, sản phẩm tóm tắt sách ở nước ngoài sẽ gói gọn trong thời lượng 15 - 30 phút/bản tóm tắt, tức chỉ khoảng 5% văn bản gốc. Tuy nhiên, ở Việt Nam, rất nhiều đơn vị viết lại rất nhiều ý từ tác phẩm gốc, ra thành phẩm tương đương 30 - 60% văn bản gốc, nhưng do chưa có quy định, nên rất khó xác định đây là hành vi vi phạm bản quyền.

Các NXB, công ty sách ghi nhận sách tinh gọn như một trong những công cụ quảng bá sách, thay vì là một loại hình có thể ảnh hưởng tới doanh số sách giấy. Các đơn vị sách điện tử khuyến khích phát triển, phục vụ sách tinh gọn miễn phí, vì đây là một bước đệm để thúc đẩy doanh thu của các sản phẩm toàn văn. Bởi vậy, cơ quan quản lý cần có những quy định cụ thể về phạm vi của sách tinh gọn (về thời lượng, quy cách đặt tên…) để các đơn vị làm sách có căn cứ khiếu nại bản quyền, cũng như có căn cứ để quyết định xử phạt...

Để thúc đẩy hình thức này, Tổng Giám đốc Công ty CP Waka Đinh Quang Hoàng góp ý, các đơn vị cung cấp cần giúp khách hàng hiểu và phân biệt được các loại hình, khái niệm về sách tóm tắt, đặc biệt đâu là tóm tắt, đâu là đánh giá, lúc nào là viết lại nội dung theo ý kiến cá nhân, lúc nào là viết lại nội dung ngắn gọn bảo đảm tính khách quan... Từ đó, người dùng có thể lựa chọn những loại hình phù hợp nhất với nhu cầu của họ. Bên cạnh đó, đơn vị sở hữu tác quyền nên có cái nhìn cởi mở hơn với các nền tảng tóm tắt. Thực tế, việc tóm tắt, đánh giá sách trước đây là một bước trong hoạt động marketing tiếp thị của họ khi bán hàng. Ngày nay nếu có đơn vị, tổ chức, cá nhân thực hiện tóm tắt và quảng bá nội dung, nhưng không phương hại đến quyền tác giả thì nên khuyến khích, thay vì tranh cãi về bản quyền trong điều kiện nhiều khái niệm mới chưa được cụ thể hóa trong luật.

Với những đề xuất trên, người trong ngành hy vọng đó sẽ là “viên gạch nền móng” gia cố tạo dựng, hình thành và phát triển thói quen đọc sách, hướng tới một xã hội đọc lành mạnh, bền vững.