'Vương quốc dầu mỏ' và kho báu khoáng sản 2.500 tỷ USD

Trung tâm Công nghiệp Jubail ở tỉnh phía Đông Saudi Arabia. Ảnh: AFP/Getty Images

Tham vọng khoáng sản chiến lược

Theo CNN, các khoáng sản quan trọng và đất hiếm hiện là nền tảng cho hàng loạt công nghệ then chốt. Theo Cơ quan Năng lượng quốc tế (IEA), Trung Quốc hiện kiểm soát hơn 90% sản lượng đất hiếm tinh luyện của thế giới và trên 60% hoạt động khai thác.

Trong bối cảnh đó, Saudi Arabia đang từng bước mở rộng lĩnh vực khoáng sản như trụ cột mới của nền kinh tế. Theo S&P Global, ngân sách dành cho thăm dò khoáng sản của nước này tăng tới 595% trong giai đoạn 2021 - 2025, dù vẫn còn khiêm tốn nếu so với các quốc gia có ngành khai khoáng phát triển như Canada hay Úc.

Quốc gia vùng Vịnh này cũng đẩy nhanh tiến trình cấp phép khai thác cho cả doanh nghiệp trong nước lẫn quốc tế, song song cải cách thủ tục hành chính và điều chỉnh chính sách thuế để thu hút đầu tư.

Trữ lượng khoáng sản khổng lồ trên của Saudi Arabia không chỉ gồm vàng, kẽm, đồng hay lithium, mà còn bao gồm các nguyên tố đất hiếm có giá trị cao như: dysprosium, terbium, neodymium và praseodymium - những vật liệu không thể thiếu trong sản xuất động cơ điện, nam châm vĩnh cửu và các thiết bị điện tử hiệu suất cao.

Các đại biểu tham dự Diễn đàn Khoáng sản tương lai 2026 ở Riyadh (Saudi Arabia). Ảnh: CNN

Canh bạc dài hạn

Giới chuyên gia nhấn mạnh, tiềm năng địa chất chỉ là điểm khởi đầu. Từ khai thác đến chế biến sâu là hành trình dài, đòi hỏi vốn lớn, công nghệ cao và sự kiên nhẫn. Việc xây dựng một nhà máy tinh luyện có thể mất 3 - 5 năm, thậm chí lâu hơn trong những môi trường pháp lý phức tạp.

Nhận thức rõ giới hạn đó, Saudi Arabia không giấu tham vọng “đi đường dài”. Tại Diễn đàn Khoáng sản tương lai gần đây ở thủ đô Riyadh, công ty khai khoáng quốc doanh Maaden công bố kế hoạch đầu tư 110 tỷ USD trong thập kỷ tới vào lĩnh vực kim loại và khai khoáng, bao gồm mở rộng hợp tác quốc tế và thu hút nhân lực chất lượng cao. Bước đi này cho thấy, quốc gia này không chỉ muốn khai thác tài nguyên thô, mà còn hướng tới xây dựng hệ sinh thái công nghiệp hoàn chỉnh.

Dù giá trị khoáng sản vẫn còn nhỏ so với nguồn thu từ dầu mỏ - lĩnh vực làm nên vị thế kinh tế của Saudi Arabia với trữ lượng lớn thứ hai thế giới, song động lực thúc đẩy chiến lược này vượt xa yếu tố lợi nhuận ngắn hạn.

Theo kế hoạch tầm nhìn 2030, Chính phủ Saudi Arabia xác định khai khoáng là một trong những trụ cột để đa dạng hóa nền kinh tế. Chiến lược này gắn liền với việc phát triển các ngành công nghiệp trong nước, bao gồm cả sản xuất xe điện và các lĩnh vực công nghệ cao, qua đó giảm phụ thuộc vào xuất khẩu năng lượng truyền thống.

Một điểm đáng chú ý khác là triển vọng Saudi Arabia vươn lên thành trung tâm tinh luyện khoáng sản của khu vực. Với lợi thế hạ tầng và năng lượng, nước này có thể thu hút hoạt động chế biến khoáng sản khai thác từ các quốc gia khác, đặc biệt tại châu Phi và Trung Á, qua đó vừa gia tăng giá trị trong nước, vừa tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

Tham vọng đó cũng thu hút sự quan tâm của Mỹ, nhất là trong bối cảnh nước này tìm cách đa dạng hóa nguồn cung đất hiếm và giảm rủi ro từ các nút thắt chuỗi cung ứng. Việc hợp tác giữa Maaden, công ty Mỹ MP Materials và Bộ Quốc phòng Mỹ trong dự án xây dựng nhà máy tinh luyện tại Saudi Arabia cho thấy Saudi Arabia đang trở thành một đối tác ngày càng quan trọng trong lĩnh vực khoáng sản chiến lược.

CNN dẫn lời Melissa Sanderson, đồng Chủ tịch Viện Khoáng sản chiến lược nhận định, lợi thế lớn nhất của Saudi Arabia trong vai trò trung tâm chế biến khoáng sản nằm ở nguồn năng lượng ổn định, dồi dào, cùng năng lực kỹ thuật. Những yếu tố này có thể giúp phát triển các phương pháp tinh luyện tiên tiến hơn, mở ra khả năng cạnh tranh và thậm chí thay thế Trung Quốc với chi phí thấp hơn và mức độ thân thiện môi trường cao hơn.

Thực tế, những câu hỏi về tiêu chuẩn môi trường, tính bền vững của khai thác, cũng như các yếu tố địa chính trị khu vực vẫn là những ẩn số. Dẫu vậy, nhiều chuyên gia cho rằng, chiến lược khoáng sản của Saudi Arabia không nhằm tìm kiếm lợi ích tức thời, mà hướng tới củng cố vị thế dài hạn.

Đây là cuộc chơi của quyền lực kinh tế và ảnh hưởng trong tương lai, nơi khoáng sản không chỉ là tài nguyên, mà còn là đòn bẩy chiến lược. Với Saudi Arabia, đầu tư vào khai khoáng không đơn thuần là đa dạng hóa kinh tế, mà là bước đi nhằm xác lập vai trò mới trong trật tự kinh tế toàn cầu đang chuyển dịch.

THƯ LÊ