Vùng Đượm hôm nay

Nội dung: Tiến Đông / Kỹ thuật: Hồng Toại • 16/12/2025

------------o0o------------

Dưới chân dãy Trường Sơn hùng vĩ, Đượm từng được biết đến là vùng rừng thiêng nước độc. Thế nhưng sau 25 năm, bằng sức trẻ và ý chí bền bỉ của lớp thanh niên xung phong, vùng đất ấy đã được đánh thức, trở thành mảnh đất trù phú và là quê hương thứ hai của hàng chục gia đình đội viên...

Cách đây khoảng 15 năm, mỗi lần lên Tổng đội TNXP 5 đóng tại xã Thanh Thủy (huyện Thanh Chương lúc bấy giờ), chỉ cần ngỏ ý muốn vào vùng Đượm là các đồng chí cán bộ phụ trách đều tỏ ra ái ngại. Không phải họ ngại việc dẫn tôi đi, mà bởi con đường đến vùng Đượm ngày ấy gian nan đến mức chính những người quen đường rừng cũng lắc đầu. Quãng đường chỉ hơn 10km, nhưng có khi phải đi bộ men theo khe suối cả ngày trời, bám đá, vượt những đoạn rừng rậm chưa hề có lối. Vậy mà giờ đây, mọi thứ đã đổi khác. Đường vào vùng Đượm đã mở, xe máy, xe ô tô có thể chạy đến tận các hộ gia đình đội viên.

Con đường nối vùng trung tâm đã vào đến tận Đượm. Ảnh: Tiến Đông

Vào một ngày cuối năm, từ trụ sở Tổng đội TNXP 5 đóng gần ngã ba Thanh Thủy, tôi theo chân anh Nguyễn Tùng Khánh - Phòng Kế hoạch - Tài chính, Tổng đội TNXP 5, để lên với vùng Đượm. Chúng tôi men theo Quốc lộ 46 hướng Cửa khẩu Thanh Thủy chừng 10km, rồi rẽ theo cây cầu bê tông băng qua khe Rộ là đã thấy những nếp nhà, những đồi chè xanh hiện ra trước mắt… Trên vùng đất từng hoang vu ấy, sự đổi thay hiện hữu rõ rệt đến từng bước chân.

Đượm là vùng đất nằm dưới chân dãy Trường Sơn, giáp với biên giới Việt - Lào. Vùng đất này cùng với khu vực nằm phía Tây đường Hồ Chí Minh, thuộc các xã Thanh Hà và Thanh Thủy của huyện Thanh Chương (cũ), nay là xã Kim Bảng, được giao cho Tổng đội TNXP 5 Nghệ An khai phá, phát triển sản xuất.

Lần ngược lại lịch sử, vào đúng dịp kỷ niệm 70 năm phong trào Xô viết Nghệ – Tĩnh (ngày 12/9/2000), UBND tỉnh Nghệ An quyết định thành lập Làng thanh niên lập nghiệp sông Rộ (hay còn gọi là Tổng đội TNXP 5 – XDKT Nghệ An), trực thuộc Tỉnh đoàn. Nhiệm vụ chính của Làng thanh niên lập nghiệp sông Rộ lúc bấy giờ là đưa thanh niên vào lập nghiệp lâu dài, phát triển sản xuất, bảo vệ rừng phòng hộ và phối hợp giữ gìn an ninh trật tự, an ninh biên giới Việt – Lào.

Địa bàn đứng chân của Tổng đội TNXP 5 là các xã Thanh Hà, Thanh Thủy thuộc huyện Thanh Chương (cũ), nay là xã Kim Bảng. Ảnh tư liệu

Trong ký ức của những đội viên đầu tiên, những ngày đặt chân lên Đượm là quãng thời gian không thể nào quên. Anh Nguyễn Hữu Vân, quê xã Trung Sơn, huyện Đô Lương (cũ), nay là xã Thuần Trung, lên Đượm vào đầu năm 2002. Anh Vân bồi hồi nhớ lại: Đầu những năm 2000, dù đã bước sang thiên niên kỷ mới, nhưng nói đây là vùng đất hoang vu, còn nhiều thú dữ chắc có lẽ không ai tin. Ngày đó, đường Hồ Chí Minh chưa được xây dựng, tuyến Quốc lộ 46 lên Cửa khẩu Thanh Thủy cũng đang là đường đất. Đường vào vùng Đượm lại càng chưa có.

"Ngày đó, sau khi đặt ba lô xuống trụ sở Tổng đội, chúng tôi được phân về vùng Đượm sản xuất (còn gọi là đội sản xuất số 2). Để đến nơi, chúng tôi phải men theo khe suối cả ngày trời. Trời mưa thì nước từ núi đổ xuống ầm ầm, trơn trượt và nguy hiểm lắm. Nhưng trẻ mà, chẳng ai ngại. Chỉ biết mình vào đây để khai hoang, để xây dựng vùng dự án, có sức đến đâu làm đến đó” - anh Vân chia sẻ.

Anh Nguyễn Hữu Vân - đội viên Tổng đội TNXP 5 tại vùng Đượm. Ảnh: Tiến Đông

Những ngày đầu, các đội viên chỉ kịp dựng những mái lán bằng tre nứa, mắc võng giữa rừng, đêm nằm nghe tiếng thú vọng từ núi bên kia. Không điện, không nước sạch, không một phương tiện liên lạc; lương thực, đồ dùng phải gùi bộ từng chuyến. Vậy mà mỗi sáng, họ vẫn cầm dao phát rừng, vác cuốc đi mở đất. Thế rồi, từng vạt keo, từng đồi chè cứ thế mọc lên xanh tốt.

Anh Nguyễn Tùng Khánh, cũng là một trong những người đầu tiên vào khai phá mảnh đất này. Anh vừa chỉ tay xuống thung lũng xanh rì mà bảo rằng: “Hồi ấy gian khổ lắm, xung quanh toàn là rừng rậm. Không có máy móc như bây giờ, muốn trồng được vài ba sào chè là phải phát rừng cả tháng trời. Biết bao nhiêu chiếc cuốc chim bị vẹt mòn bởi đá núi. Vậy mà ai cũng hăng say, vừa làm, vừa động viên nhau cùng cố gắng”.

Giờ đây, những mảng rừng rậm từng che kín tầm nhìn trở thành đồi chè, đồi keo. Những cây chè giống được gùi từ trung tâm vào bằng đôi vai trần, những trảng đất được san phẳng bằng chính sức người, thứ tài sản duy nhất mà đội viên sở hữu.

Anh Khánh kể, hồi đó có những đội viên đã lập gia đình, nhưng phần đông đều là thanh niên chưa vợ, chưa chồng. Có những cô gái trẻ, người bé tí mà gùi cả vài chục cân cây giống đi cả buổi. Đi mệt nhưng vừa đi vừa hát. Thanh xuân của chúng tôi nằm lại ở vùng đất này hết cả rồi.

Trong lớp đội viên đầu tiên ấy còn có chàng trai đến từ miền biển Diễn Châu - anh Võ Tuấn Vy, nay là Phó Tổng đội trưởng Tổng đội TNXP 5. Anh Vy kể lại với ánh mắt xúc động: “Tôi lên đây năm 2000, khi vừa đôi mươi. Lúc đi chỉ nghĩ đơn giản rằng, thanh niên thì phải đi nơi khó, làm việc khó. Không ngờ là gắn bó đến bây giờ”.

Anh Vy là một trong những người tham gia khai phá đất đai, quy hoạch vùng sản xuất, mở đường, khảo sát vị trí làm nhà ở cho các đội viên ngay từ ban đầu.

“Có những hôm đi rừng từ sáng sớm đến tối mịt. Cơm nắm, nước suối là bữa chính. Nhưng thấy mỗi ngày một khoảng đất mở ra, một con đường hình thành… vậy là vui rồi” - anh Vy cười lớn.

Các đồng chí cán bộ Tổng đội TNXP 5 trên đồi chè của các đội viên. Ảnh tư liệu

Dùng máy cắt cành mọc chìa trên từng luống chè. Ảnh: Tiến Đông

Nhiều ngôi nhà khang trang đã mọc lên giữa đồi chè. Ảnh: Tiến Đông

Đội viên dùng máy móc để sản xuất chè. Ảnh Tiến Đông

25 năm trôi qua, Đượm đã đổi thay đến mức chính những người từng khai phá nơi này cũng phải ngỡ ngàng. Những mái lán tre nứa xiêu vẹo ngày nào giờ đã thành những ngôi nhà xây kiên cố nép mình giữa đồi chè xanh mướt. Con đường đất lầy lội từng khiến bao đội viên phải chật vật, ngày nay đã thành tuyến đường nhựa, đường bê tông uốn lượn, nối liền vùng Đượm với trụ sở Tổng đội TNXP 5 và ra đến với trung tâm xã.

Điện lưới - thứ mà lớp thanh niên xưa chỉ dám mơ - đã sáng lên từ 3 năm trước, kéo theo sự thay đổi lớn trong kinh tế, xã hội của mảnh đất này. Những chiếc xe máy, xe ô tô, mạng Internet… đã trở thành hình ảnh quen thuộc, như thể vùng đất này chưa từng trải qua những tháng ngày gian khó.

Đứng trước khung cảnh ấy, anh Hoàng Văn Xuân - phụ trách Đội sản xuất số 2 không giấu được xúc động. Anh Xuân bảo: “Ngày trước đi ra trụ sở Tổng đội phải mất cả ngày trời. Giờ thì chưa đầy một giờ là ra đến nơi. Cuộc sống thay đổi nhiều lắm rồi”.

Vùng Đượm nhìn từ trên cao, bên cạnh là dòng khe Rộ. Ảnh: Tiến Đông

Từ 5 cán bộ và 23 đội viên ban đầu, nay Tổng đội TNXP 5 đã có 160 hộ đội viên với gần 600 nhân khẩu. Riêng vùng Đượm - trái tim của Đội sản xuất số 2 ngày nay cũng đã có 59 hộ đội viên, mỗi hộ được giao khoảng 3ha đất sản xuất, chưa kể còn nhận nhiệm vụ bảo vệ rừng. Từ gian khó, những mảnh đất ban đầu trồng ngô, trồng sắn nay cũng đã được cơ cấu lại cây trồng thành những đồi chè phủ xanh; những hàng keo vươn lên trong nắng. Nhiều hộ đội viên còn xây dựng được cả mô hình trang trại chăn nuôi dê, bò, gà, lợn với hàng nghìn con, cho thu nhập cao.

Điều đáng quý hơn cả là Đượm đã thực sự trở thành quê hương thứ hai của các chàng trai, cô gái từ khắp các làng quê ngày nào. Những đứa trẻ sinh ra giữa gian khó nay đã lớn lên, lập gia đình và tiếp tục chọn Đượm làm nơi gắn bó. Thậm chí có gia đình đội viên đã bước sang đời thứ 3 sinh sống ở mảnh đất này.

Anh Võ Tuấn Vy còn cho biết: Tổng đội được giao quản lý 5.932,5 ha đất, trong đó có 3.526 ha rừng phòng hộ, 1.588,1 ha rừng sản xuất và 818,4 ha đất nông nghiệp. Trên địa bàn còn có hơn 5km đường biên giới, tuyến đường Hồ Chí Minh, Quốc lộ 46 và Cửa khẩu Thanh Thủy - Nậm On, tạo nên vị trí đặc biệt quan trọng cho nhiệm vụ kinh tế - quốc phòng.

Sau 25 năm bám trụ trên mảnh đất này, hiện đơn vị đã có 230 ha chè công nghiệp. Năm 2025, năng suất chè búp tươi bình quân đạt 18,5 tấn/ha, sản lượng đạt trên 4.255 tấn; giá trị thành tiền đạt gần 20 tỷ đồng/năm, đạt 100% kế hoạch đề ra. Bên cạnh đó, trên địa bàn có diện tích trồng lúa nước, các loại cây có múi và cây tre điền trúc lấy măng…

Nhiều ngôi nhà khang trang đã được mọc lên. Ảnh: Tiến Đông

Chưa kể, hiện nay diện tích rừng trồng keo nguyên liệu của các hộ dân trong đơn vị cũng đã đạt trên 600 ha. Hàng năm cho thu hoạch trên 100 ha, sản lượng trung bình đạt 100 tấn/ha. Tổng giá trị sản phẩm đạt hơn 10 tỷ đồng/năm. Ngoài ra, một số hộ đội viên còn có thêm thu nhập ổn định từ tiền công lao động tại xưởng gỗ bóc của đơn vị, từ các cây trồng, vật nuôi khác… Thu nhập bình quân đầu người năm 2025 đạt 75,5 triệu đồng, tăng 10% so với năm 2024, vượt chỉ tiêu nghị quyết Đại hội nhiệm kỳ 2020 – 2025 đề ra.

Đặc biệt, với vị trí gần Cửa khẩu Thanh Thủy, đồng thời cũng gần với Hà Tĩnh, Đượm đang đứng trước cơ hội lớn khi cao tốc Vinh - Thanh Thủy sắp tới sẽ được xây dựng, mở ra trục kết nối mới từ Vinh lên Cửa khẩu Thanh Thủy và tiến tới là sang tận Lào - Thái Lan.

Với cảnh quan đồi chè bát ngát, rừng phòng hộ dày đặc, nước khe suối trong vắt, nhiều hộ dân đã tính đến hướng làm du lịch trải nghiệm, xây dựng homestay và du lịch sinh thái.

Dù tự hào với sự đổi thay của mảnh đất này, anh Vy vẫn đau đáu một nỗi niềm. Đó chính là việc cấp đất ở và đất sản xuất cho các hộ đội viên đến nay chưa được thực hiện, dù cách đây mấy năm đã có đợt về trích đo, trích lục.

Những vườn chè của các hộ đội viên mọc lên xanh tốt. Ảnh: Tiến Đông

“Các anh em đội viên lên đây từ thuở còn hoang vu, khai phá từng mét đất. Nhưng trên danh nghĩa, các hộ đội viên vẫn chưa được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất. Không có giấy tờ thì không vay vốn, không dám đầu tư lâu dài. Đây là mong mỏi lớn nhất của người dân Đượm nói riêng và của cả khu vực Tổng đội TNXP 5 nói chung”, anh Vy nói.

Rời vùng Đượm khi trời đã ngả về chiều, chúng tôi men theo con đường bê tông trở ra Quốc lộ 46 để về xuôi. Ánh nắng cuối ngày đổ xuống những đồi chè một màu vàng nhạt. Gió từ khe Rộ thổi lên se lạnh, mang theo mùi đất, mùi rừng và cả mùi mồ hôi của những đội viên thanh niên xung phong đã đổ xuống đây suốt 25 năm qua. Trong khoảnh khắc ấy, chúng tôi hiểu rằng, Đượm không chỉ là nơi để đến, mà là nơi để nhớ, để thương, và để trở lại...

Tiến Đông