Trong nỗi nhớ xôi Vinh

Nội dung: Phương Chi / Kỹ thuật: Hồng Toại • 17/12/2025

------------o0o------------

Là nỗi nhớ dâng lên từ một góc nhỏ đô thành cách Vinh hơn 1.500 km, vào buổi sáng mơ màng hay chiều tà xám xịt, của một người ly hương đã bao năm chưa có dịp trở về. Nhớ xôi chỉ là hiển hiện chi tiết của nỗi nhớ quê, nhưng nó khiến người ta héo hắt đi, quay cuồng trong trí tưởng tượng về một món ăn chẳng lấy gì làm cao sang mà đồng hành cùng mọi nắng mưa, nóng lạnh, buồn vui của trời Vinh, người Vinh.

Xôi có lẽ là một trong những món ăn phổ thông nhất trong bảng xếp hạng ẩm thực Việt Nam. Ở đâu cũng có xôi. Đâu đó trên mạng, người ta kỳ công tổng hợp mấy chục loại xôi đặc sản trên khắp cả nước. Nào xôi ngũ sắc mê đắm hồn Tây Bắc; nào xôi xéo, xôi vò - món ăn sáng quốc dân của người Thủ đô; nào xôi chim Mường Thanh Điện Biên; nào xôi thịt hon ở Huế; xôi cá cơm Nha Trang; xôi bắp hầm Sài Gòn… Từ xôi gốc làm bằng gạo nếp, người đầu bếp sáng tạo ra đủ thứ xôi, nghe tên đã thấy muôn hình muôn vẻ: Xôi chiên, xôi tráng mỡ, xôi mặn, xôi ngọt… Xôi gần gũi, thân thương, có sẵn ở mọi góc đường nẻo phố, bước chân ra cửa nhà đã gặp gánh xôi, tưởng như chỉ nhìn thôi đã ngán, vậy mà giữa ê hề xôi xứ lạ, vẫn thao thiết nhớ xôi Vinh.

Nhớ xôi Vinh, trước hết bởi đó là xôi quê - thức quà đong đầy hương vị thân quen của một người đã ăn mòn… xôi từ bé đến lớn, sau nữa là bởi những nét đặc trưng của xôi Vinh mà hiếm nơi nào có được. Ở nhiều nơi khác, phần đa món xôi chỉ có mặt vào bữa sáng; còn ở các phường Vinh, gánh hàng xôi mở đều đặn cả sáng, cả tối, cho tới tận đêm khuya. Người Vinh chọn ăn xôi sáng cho chắc bụng, đủ năng lượng làm việc cả buổi không sôi bụng; nhưng họ cũng chẳng ngại ăn xôi đêm, xá gì nỗi lo no nê khó tiêu, ăn đẫy đà đĩa xôi vẫn thoải mái lên giường đánh một giấc sâu.

Xôi Vinh khác với phần đa xôi xứ khác từ hạt nếp, hạt đỗ xanh, hạt lạc, cho đến các đồ ăn kèm. Nếu như xôi miền Bắc làm từ hạt gạo nếp cái hoa vàng, nếp ả, xôi miền Nam chọn giống nếp hương, thì phần đa xôi Vinh được đồ từ nếp Lào. Ngoại hình nếp Lào thuôn dài, beo béo, có màu trắng sữa đặc trưng, ngâm qua đêm 6-8 tiếng rồi hông bằng bộ chõ tre và lót lá chuối, vừa giữ nhiệt tốt vừa thoát hơi nước nhanh, giúp cho thành phẩm giữ được hình dáng nguyên lành mây mẩy của hạt gạo, thoạt nhìn qua tưởng khô cứng nhưng ăn vào lại mềm dẻo lạ thường. Hạt đỗ xanh, hạt lạc sen trong món xôi Vinh cũng thường là nguyên liệu từ đồng bãi xứ Nghệ, nên mang trong hương vị tất thảy mộc mạc, giản dị và thanh khiết “chất” Nghệ. Ăn một miếng ngon mà ngát mùi quê hương, là vậy!

Người mê xôi Vinh đích thực còn mê đồ ăn kèm xôi, yêu quá nên tự phong, tự khen là đỉnh cao ẩm thực vỉa hè! Đỉnh cao ấy là tổng hòa của món trứng cuộn vàng ươm, khúc giò dày thớ, thanh chả dài mơ màng chìm nổi trong chảo ngập dầu sôi lăn tăn, thơm nức lòng nức dạ.

Trứng cuộn phải nói là thức ăn kèm khác biệt trong “bản đồ xôi” Việt Nam, nguyên liệu chính từ trứng vịt hoặc trứng gà có pha thêm chút xíu nước, xay nhuyễn thịt nạc lẫn mỡ khổ, rắc thêm hành lá, gia vị tiêu Bắc, mì chính, khuấy đều rồi đổ khéo vào chảo dầu sôi, cuộn thành từng cây trứng dài tầm 25-30 cm, dày độ 4-5 cm. Trứng cuộn chín sẵn ở nhà, rồi được cô hàng xôi chuyển sang một chảo ngập dầu liu riu khác nhằm giữ nhiệt và tránh bụi bặm, sát khuẩn (?), ai ăn suất to nhỏ thế nào mới dùng dao con sắc lẹm cắt một đường ngang.

Ngoài trứng cuộn, giò và chả là 3 thức ăn kèm truyền thống gắn với xôi Vinh, thì qua thời gian, nhiều món ăn kèm khác xuất hiện như chả cuốn, thịt kho bung, trứng kho…; vậy nhưng làm nên cốt tủy xôi Vinh vẫn phải là 3 thức ăn kèm kể trên, sà vào hàng nào cũng có, mà phải có thế thì mới tròn vị xôi Vinh được, không lẫn với xôi của vùng miền nào khác. Cắm chiếc dĩa vào hạt xôi dẻo thơm, phập một miếng trứng cuộn hoặc giò chả, se sẽ chấm chút vừng lạc rưới dầu bóng bẩy, gắp nhẹ đũa khoanh dưa chuột bóp chua, thấy đã đời vị giác lắm thay! Xôi Vinh không trộn xôi với thức ăn kèm theo kiểu tả pí lù, mà để xôi và các món riêng ra, gọn gàng, vị nào ra vị nấy.

Ai đã từng ăn xôi Bắc xôi Nam, đầu lưỡi khay khắt sắc ngọt hay đặm đà vị mặn, thì thử một lần xôi Vinh sẽ bừng nở một cảm giác vừa vặn, đủ độ, thỏa mãn, thiếu một tí hay thừa một tí đều khiến vị xôi kém đi nhiều.

Xôi Vinh ăn sáng cũng ngon mà ăn khuya cũng tuyệt. Người giàu người nghèo gì cũng ăn được xôi bởi giá cả rất bình dân. Các cháu học sinh ăn xôi 5.000 - 10.000 đồng cũng bán, người lớn muốn ăn suất đầy đặn hơn tầm 25.000 - 50.000 đồng cũng đáp ứng luôn. Xôi được xem là một trong những món ăn vào tầm rẻ nhất, ăn chắc bụng, sạch sẽ, dinh dưỡng; ăn tại chỗ hoặc gói mang đi đều tiện. Có nhiều người ăn sáng bằng xôi gần như quanh năm suốt tháng mà không chán đấy! Lại có những người đói bụng về đêm cũng chỉ chăm chăm phi thẳng ra hàng xôi.

Người Vinh ăn xôi cả bốn mùa, bất chấp nóng lạnh. Hiếm có nơi nào hàng xôi mở muộn như xôi Vinh, có khi bán đến 1-2h sáng, nhất là khu vực xôi Bưu điện, xôi Ga, xôi chợ đầu mối… nhằm phục vụ thực khách là dân lao động, dân chơi, dân hồi hương… Bao người xa quê, việc đầu tiên khi xuống ga tàu, bến xe là phải tìm ra quán xôi “đánh” một đĩa no nê cho thỏa cơn thèm cơn nhớ.

Người Vinh bao đời nay vẫn tranh cãi chưa ngã ngũ rằng xôi gốc Vinh bắt nguồn từ đâu. Người thì bảo xôi Cổng Thành là đúng nhất, người lại ưu ái phần nhiều cho xôi Bưu điện, người cãi ngay phải là xôi Ga hoặc xôi Tam giác quỷ… Gánh hàng xôi thường gắn với nét tảo tần của các bà, các mẹ trên vỉa hè, nên dễ hiểu khi định vị quán xôi, chẳng cần nhắn nhe địa chỉ cụ thể, mà cứ ới nhau lại bà Lan, bà Hà, bà Hiền, bà Yến… nhé!

Dễ mà ở các phường Vinh, con đường nào cũng có ít nhất một hàng xôi, xôi đồng hành với nhiều thế hệ người Vinh từ thuở bé thơ đến khi trưởng thành và già đi. Xôi đã không đơn thuần là món ăn chống đói nữa, mà trở thành thức quà gắn bó sâu sắc thiết thân với đời sống tinh thần của người Vinh rồi.

Bên gánh hàng xôi là tỉ tê buồn vui, là hội ngộ và chia ly, là hẹn hò và từ khước… Xa Vinh, nhớ Vinh, ngoài nhớ những con đường ngõ phố, những gương mặt thiết thân, thì còn quay quắt thương nhớ một hàng xôi, một đĩa xôi, một hạt xôi. Nhẩn nha hay ngấu nghiến xôi Vinh, là nhẩn nha hay ngấu nghiến cả buồn vui sướng khổ dặm đường xa ngái, là nhẩn nha hay ngấu nghiến nỗi niềm cố lý. Người xa Vinh trong nỗi nhớ xôi Vinh, thẫn thờ khi nhận ra rằng đã quá nửa đời… xôi, dường như vẫn chưa thấm hết hạt ngọc trời nơi ấy!