Trợ giúp pháp lý - điểm tựa của đồng bào vùng cao

Các trợ giúp viên pháp lý thuộc Trung tâm TGPL Nhà nước tỉnh tham gia phiên tòa giả định, phổ biến pháp luật cho học sinh Trường THPT Như Xuân. Ảnh: CTV

Một trong những vụ việc điển hình cho thấy rõ vai trò của TGPL là vụ án xảy ra tại xã Nhi Sơn (huyện Mường Lát cũ). Xuất phát từ mâu thuẫn cá nhân, tháng 6/2024, ông T.V.S, người dân tộc Mông, đã rủ hai con trai phá hơn 6.000m2 sắn của hàng xóm, gây thiệt hại hơn 34 triệu đồng. Hành vi này khiến cả ba bố con bị khởi tố về tội “Hủy hoại tài sản”. Trong bối cảnh sinh sống tại vùng đặc biệt khó khăn, hạn chế về nhận thức pháp luật, ông S. đã được Trung tâm TGPL Nhà nước tỉnh cử trợ giúp viên pháp lý Hà Văn Khôi tham gia bào chữa miễn phí. Không chỉ thực hiện nhiệm vụ pháp lý, trợ giúp viên còn kiên trì giải thích để các bị cáo hiểu rõ hành vi sai phạm, từ đó thành khẩn khai báo, hợp tác với cơ quan tiến hành tố tụng. Tại phiên tòa, nhiều tình tiết giảm nhẹ đã được đưa ra, như phạm tội lần đầu, nhân thân tốt, hoàn cảnh khó khăn, động cơ xuất phát từ mâu thuẫn cá nhân. Kết quả, cả ba bố con bị tuyên tổng cộng 40 tháng tù nhưng được hưởng án treo. Một bản án vừa đảm bảo tính nghiêm minh của pháp luật, vừa thể hiện tính nhân văn, mở ra cơ hội để người lầm lỗi sửa sai và ổn định cuộc sống.

Không chỉ trong các vụ án hình sự, TGPL còn đóng vai trò quan trọng trong những tranh chấp dân sự kéo dài, phức tạp. Điển hình là vụ tranh chấp đất lâm nghiệp tại một xã thuộc khu vực huyện Như Thanh (cũ). Gia đình ông L.V.T được giao 115.000m2 đất từ năm 2000, sử dụng ổn định suốt nhiều năm. Tuy nhiên, từ năm 2020, một phần diện tích đã bị người khác lấn chiếm, dẫn đến tranh chấp kéo dài. Trong suốt quá trình khởi kiện và giải quyết vụ án, trợ giúp viên pháp lý Nguyễn Thị Hương đã tham gia nghiên cứu hồ sơ, thu thập chứng cứ, tranh tụng tại tòa. Kết quả, tòa án đã chấp nhận yêu cầu khởi kiện, buộc trả lại đất cho nguyên đơn. Sau khi kháng cáo, bản án phúc thẩm vẫn giữ nguyên, khép lại hành trình gần 5 năm theo đuổi công lý của người dân, trong đó có sự đồng hành của TGPL.

Những vụ việc như vậy không phải là cá biệt. Thực tế cho thấy, nhu cầu TGPL tại Thanh Hóa, đặc biệt ở khu vực miền núi, đang ngày càng gia tăng cả về số lượng lẫn tính chất phức tạp. Theo thống kê, năm 2025, Trung tâm TGPL Nhà nước tỉnh đã tiếp nhận, thụ lý 1.431 vụ việc, trong đó 623 vụ đã hoàn thành. Riêng 8 tháng năm 2026, số vụ việc tiếp nhận đã vượt 1.200, gần gấp đôi so với cùng kỳ, cho thấy nhu cầu tiếp cận pháp luật của người dân ngày càng lớn. Đáng chú ý, trên 90% vụ việc có sự tham gia của trợ giúp viên pháp lý ngay từ giai đoạn đầu, như giai đoạn điều tra trong vụ án hình sự hoặc giai đoạn khởi kiện trong các vụ án dân sự, hành chính.

Để đáp ứng yêu cầu mới, hệ thống TGPL trên địa bàn tỉnh đã được kiện toàn, sắp xếp lại theo hướng tinh gọn, hiệu quả. Thực hiện Quyết định số 1893/QĐ-UBND ngày 29/6/2026 của Chủ tịch UBND tỉnh về kiện toàn chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức của Trung tâm TGPL Nhà nước tỉnh, từ ngày 29/6/2026 Chi nhánh TGPL được thành lập trên cơ sở sáp nhập các chi nhánh TGPL số 1, 2, 3, 6 trước đây (chi nhánh TGPL số 4 và số 5 giải thể). Chi nhánh TGPL mới có trụ sở đặt tại thôn Lê Hoàn, xã Ngọc Lặc, có nhiệm vụ thực hiện hoạt động TGPL tại 59 xã miền núi trên địa bàn tỉnh.

Trợ giúp viên pháp lý Hoàng Đức Hiếu, trưởng chi nhánh TGPL, cho biết: Hành trình đưa pháp luật đến với đồng bào vùng cao chưa bao giờ là dễ dàng. Địa bàn rộng, dân cư phân tán, giao thông khó khăn, cùng với hạn chế về nhận thức pháp luật và rào cản ngôn ngữ khiến nhiều người dân vẫn e ngại khi tiếp cận các dịch vụ pháp lý. Không ít trường hợp, người dân chỉ tìm đến TGPL khi sự việc đã trở nên phức tạp, thậm chí phát sinh hậu quả pháp lý nghiêm trọng.

Trước thực tế đó, Trung tâm TGPL Nhà nước tỉnh đã chủ động đổi mới phương thức hoạt động, hướng về cơ sở, tổ chức các đợt TGPL lưu động, phối hợp với chính quyền, đoàn thể địa phương để tuyên truyền, phổ biến pháp luật ngay tại thôn, bản. Các hình thức truyền thông cũng được đa dạng hóa, từ phát hành tờ gấp pháp luật, xây dựng bảng tin, đến lồng ghép nội dung pháp luật trong các cuộc họp thôn, bản, sinh hoạt cộng đồng...

Trong bối cảnh xã hội phát triển, các quan hệ pháp lý ngày càng đa dạng và phức tạp, TGPL ngày càng thể hiện rõ vai trò là chính sách nhân văn, trụ cột quan trọng bảo đảm quyền con người, quyền công dân. Đối với đồng bào vùng cao, nơi điều kiện tiếp cận thông tin còn hạn chế, TGPL càng có ý nghĩa đặc biệt, góp phần thu hẹp khoảng cách phát triển và thúc đẩy công bằng xã hội.