Tạo cơ chế thương mại hóa ý tưởng công nghệ

Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo phải trở thành năng lực giúp doanh nghiệp hình thành những động lực tăng trưởng mới

Tạo năng lực cạnh tranh dài hạn của nền kinh tế

Việt Nam đang bước vào nhóm quốc gia có thu nhập trung bình cao, với mục tiêu trở thành nước phát triển, có thu nhập cao vào năm 2045. Tuy nhiên, PGS.TS. Ngô Thắng Lợi, Giảng viên cao cấp, Đại học Kinh tế Quốc dân cho rằng, mức độ tăng trưởng đó chưa đủ sức tạo đòn bẩy mạnh cho sự phát triển trên các khía cạnh về tiến bộ và công bằng xã hội. Do đó, Việt Nam vẫn phải đạt được mục tiêu tăng trưởng nhanh nhưng không phải bằng mọi giá, mà phải dựa trên một động lực tăng trưởng mới, đó là công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Cùng chung nhận định này ông Hoàng Minh, Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ khẳng định, Việt Nam đang bước vào một giai đoạn phát triển mới, trong đó khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số ngày càng giữ vai trò quan trọng đối với năng lực cạnh tranh dài hạn của nền kinh tế. Nghị quyết 57-NQ/TW xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là một trong những đột phá quan trọng hàng đầu; trong khi Nghị quyết 68-NQ/TW tiếp tục khẳng định vai trò của khu vực kinh tế tư nhân như một động lực quan trọng của nền kinh tế. Hai định hướng này đặt ra một yêu cầu rõ ràng. Nếu doanh nghiệp là lực lượng tạo ra tăng trưởng, thì khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo phải trở thành năng lực giúp doanh nghiệp hình thành những động lực tăng trưởng mới.

Tuy nhiên, theo Thứ trưởng Hoàng Minh, một trong những điểm nghẽn lớn hiện nay nằm ở khoảng cách từ phòng thí nghiệm đến thị trường. Việt Nam đã có nhiều kết quả nghiên cứu, công nghệ và sản phẩm mẫu, nhưng để đi tiếp đến thương mại hóa và sản xuất công nghiệp, doanh nghiệp còn phải vượt qua nhiều khâu: hoàn thiện công nghệ, thiết kế và thử nghiệm sản phẩm, xây dựng quy trình sản xuất, kiểm định, tiêu chuẩn hóa, bảo hộ tài sản trí tuệ, sản xuất thử nghiệm và mở rộng quy mô. Khoảng cách giữa một ý tưởng công nghệ và một doanh nghiệp có khả năng tạo ra giá trị bền vững vì thế lớn hơn rất nhiều so với việc tạo ra một sản phẩm mẫu.

Nhiều địa phương hướng đến đưa kho học công nghệ trở thành lợi thế cạnh tranh dài hạn

Quản lý chất lượng, tiêu chuẩn và khả năng thương mại hóa

Góp ý vào Nghị quyết của Quốc hội về cơ chế, chính sách đặc thù để xử lý vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số vừa qua, ĐBQH Vũ Hồng Quân (Gia Lai) cũng nêu một thực tế, rào cản lớn nhất từ phía cung hiện nay là lo ngại bị quy trách nhiệm làm thất thoát tài sản nhà nước, khi định giá kết quả nghiên cứu. Pháp luật hiện hành đã có quy định chấp nhận rủi ro trong hoạt động nghiên cứu, nhưng khâu định giá, chuyển nhượng vẫn chịu đầy đủ chế độ trách nhiệm theo pháp luật về quản lý, sử dụng tài sản công.

Thực tế, ngay tại Vĩnh Long trong 71 tổ chức chủ trì thực hiện 160 nhiệm vụ khoa học và công nghệ của tỉnh, chỉ có 11 doanh nghiệp trực tiếp chủ trì, chiếm 15,49%; hơn 50 doanh nghiệp tham gia phối hợp nghiên cứu và chỉ có 3 doanh nghiệp chủ động đầu tư đổi mới công nghệ. Điều này cho thấy doanh nghiệp vẫn chưa thực sự đóng vai trò dẫn dắt. Cùng với đó, sự kết nối giữa các chủ thể chưa chặt chẽ. Các trung tâm đổi mới sáng tạo, vườn ươm doanh nghiệp và đơn vị nghiên cứu phần lớn vẫn hoạt động theo từng đầu mối, chưa tạo được chuỗi liên kết xuyên suốt từ xác định nhu cầu, nghiên cứu, thử nghiệm, chuyển giao đến thương mại hóa.

Từ kinh nghiệm thị trường, ĐBQH Vũ Hồng Quân cho rằng, vấn đề này có thể xử lý bằng một nguyên tắc, kết quả nghiên cứu được chuyển nhượng qua sàn giao dịch công khai hoặc đấu giá thì người quyết định được miễn trừ trách nhiệm về mức giá, với điều kiện thực hiện đúng quy trình và không vụ lợi. Bên cạnh đó, cần có ưu đãi thuế đối với thu nhập từ chuyển giao công nghệ trong nước, gắn với điều kiện hợp đồng được đăng ký. Cơ chế này vừa tạo động lực giao dịch, vừa cung cấp dữ liệu để Nhà nước đo lường được quy mô thị trường. Xây dựng cơ chế đặt hàng đổi mới sáng tạo trong hoạt động mua sắm công, để khu vực công trở thành khách hàng đầu tiên của công nghệ trong nước. Hoàn thiện khung pháp lý về định giá, nhận thế chấp, góp vốn bằng tài sản trí tuệ, giúp doanh nghiệp công nghệ tiếp cận nguồn vốn.

Không chỉ là cuộc đua về mức độ đầu tư cho công nghệ, Thứ trưởng Hoàng Minh nhấn mạnh, công nghệ chỉ thực sự tạo ra lợi thế khi doanh nghiệp có năng lực hấp thụ công nghệ. Sở hữu AI, dữ liệu hay những nền tảng số hiện đại chưa đồng nghĩa với việc tạo ra năng suất và tăng trưởng. Giá trị chỉ xuất hiện khi công nghệ được tích hợp vào quy trình, gắn với bài toán thị trường, được vận hành bởi đội ngũ phù hợp và tạo ra những cải thiện có thể đo lường về chất lượng, tốc độ, chi phí hoặc trải nghiệm khách hàng.

Từ góc nhìn này, Thứ trưởng Hoàng Minh kỳ vọng cộng đồng doanh nghiệp sẽ chủ động hơn trong việc đặt bài toán cho khoa học và công nghệ, bắt đầu từ nhu cầu thực tế của thị trường và sản xuất, thay vì tiếp cận đổi mới sáng tạo như một xu hướng. Doanh nghiệp cần tham gia sâu hơn cùng viện nghiên cứu, trường đại học và đối tác công nghệ ngay từ khâu xác định yêu cầu, thử nghiệm, hoàn thiện sản phẩm đến tổ chức sản xuất; đồng thời đầu tư cho đội ngũ kỹ thuật, năng lực quản lý chất lượng, tiêu chuẩn và khả năng thương mại hóa. Khoảng cách từ phòng thí nghiệm đến thị trường chỉ có thể được rút ngắn khi các bên cùng hướng đến một mục tiêu chung: tạo ra sản phẩm có khả năng tồn tại và cạnh tranh trên thị trường.