Tăng trách nhiệm để quản trị công ty minh bạch
Chất lượng báo cáo tài chính không thể chỉ trông chờ vào kiểm toán độc lập, mà phải bắt đầu từ trách nhiệm của doanh nghiệp và các bộ phận giám sát. Đại diện Hội Kiểm toán viên hành nghề Việt Nam kiến nghị làm rõ trách nhiệm của Hội đồng quản trị, minh bạch phí kiểm toán và từng bước nâng chuẩn báo cáo theo thông lệ quốc tế.
Hơn 10% doanh nghiệp chưa nhận ý kiến chấp nhận toàn phần
Chia sẻ tại Hội nghị Nâng cao chất lượng quản trị công ty, báo cáo tài chính và minh bạch thông tin trên thị trường chứng khoán do Ủy ban Chứng khoán Nhà nước (UBCKNN) tổ chức, bà Vũ Thị Mai - Chủ tịch Hội Kiểm toán viên hành nghề Việt Nam (VACPA) nhấn mạnh, báo cáo tài chính là một mắt xích quan trọng trong toàn bộ chuỗi quản trị doanh nghiệp.
Bà Vũ Thị Mai - Chủ tịch Hội Kiểm toán viên hành nghề Việt Nam chia sẻ tại hội nghị Ảnh: Mạnh Tuấn
Thông tin trên báo cáo tài chính không chỉ phục vụ cổ đông, nhà đầu tư và cơ quan quản lý, mà còn là căn cứ đánh giá năng lực điều hành, hiệu quả sử dụng vốn và mức độ minh bạch của doanh nghiệp. Vì vậy, chất lượng báo cáo tài chính có ảnh hưởng trực tiếp đến niềm tin của nhà đầu tư và sự phát triển bền vững của thị trường chứng khoán.
Chênh lệch giữa số liệu doanh nghiệp tự lập, công bố trước kiểm toán và số liệu sau kiểm toán vẫn còn xảy ra. Theo báo cáo tình hình công ty đại chúng năm 2024, năm 2025 của UBCKNN, hơn 10% doanh nghiệp nhận ý kiến kiểm toán không phải là ý kiến chấp nhận toàn phần đối với báo cáo tài chính.
Ngoài chênh lệch số liệu, tình trạng thiếu thuyết minh thông tin trọng yếu, hồ sơ kế toán chưa đầy đủ hoặc chưa đủ độ tin cậy, dấu hiệu tiềm ẩn gian lận và sự không thống nhất giữa báo cáo tài chính với thông tin doanh nghiệp cung cấp cho cơ quan chứng khoán hoặc cơ quan thuế cũng xuất hiện.
Chất lượng báo cáo tài chính của các công ty đại chúng đã có những cải thiện nhất định, nhưng vẫn tồn tại nhiều khoảng trống. Sai sót kế toán, thiếu thông tin trọng yếu, công bố chậm hoặc số liệu thay đổi đáng kể sau kiểm toán vẫn xuất hiện tại một bộ phận doanh nghiệp.
Theo đại diện VACPA, đây không đơn thuần là vấn đề kỹ thuật kế toán, mà còn phản ánh chất lượng quản trị, hệ thống kiểm soát nội bộ và trách nhiệm giải trình của doanh nghiệp. “Năng lực lập báo cáo tài chính giữa các doanh nghiệp chưa đồng đều, trong khi vai trò giám sát của Hội đồng quản trị (HĐQT), Ủy ban kiểm toán hoặc Ban kiểm soát tại một số công ty còn mang tính hình thức” - bà Mai cho hay.
Một hạn chế khác là nội dung và hình thức báo cáo kiểm toán tại Việt Nam chưa được cập nhật đầy đủ theo cấu trúc báo cáo kiểm toán quốc tế, trong đó có phần trình bày các vấn đề kiểm toán trọng yếu. Việc thiếu những thông tin này khiến nhà đầu tư khó nhận diện các khu vực có rủi ro cao, những ước tính kế toán quan trọng hoặc vấn đề mà kiểm toán viên phải dành nhiều nguồn lực để xem xét.
Không thể “khoán” chất lượng báo cáo cho kiểm toán độc lập
Chất lượng báo cáo tài chính chưa đồng đều xuất phát từ nhiều yếu tố, trong đó có cả nguyên nhân chủ quan và khách quan. Tại một số công ty, bộ phận kế toán chưa được đầu tư tương xứng, quy trình phân quyền và kiểm tra chéo chưa rõ ràng. Việc lập báo cáo tài chính đôi khi vẫn được xem chủ yếu là yêu cầu công bố thông tin, thay vì một cấu phần cốt lõi của quản trị và điều hành doanh nghiệp.
Chủ tịch VACPA kiến nghị làm rõ hơn trách nhiệm của HĐQT, Ủy ban kiểm toán và Ban kiểm soát đối với chất lượng báo cáo tài chính. Các bộ phận này không nên chỉ tiếp nhận báo cáo sau khi đã hoàn tất, mà cần tham gia từ khâu giám sát quy trình lập báo cáo, đánh giá hệ thống kiểm soát nội bộ, xem xét các giao dịch và ước tính kế toán trọng yếu, đồng thời theo dõi việc khắc phục những điểm yếu được kiểm toán viên chỉ ra.
Cùng đó, cơ chế lựa chọn và trả phí kiểm toán cũng là vấn đề cần lưu ý. Khi doanh nghiệp quá chú trọng mức phí thấp, công ty kiểm toán có thể chịu áp lực về thời gian, nhân sự và nguồn lực dành cho cuộc kiểm toán. VACPA đề xuất công khai phí kiểm toán và phí dịch vụ phi đảm bảo trong Báo cáo thường niên hoặc thuyết minh báo cáo tài chính của công ty đại chúng tương tự thông lệ của nhiều nước.
Các nội dung công khai này sẽ giúp nhà đầu tư và cơ quan quản lý đánh giá tính độc lập của kiểm toán viên. Việc minh bạch hai khoản phí này sẽ giúp cổ đông, nhà đầu tư đánh giá rõ hơn mối quan hệ kinh tế giữa doanh nghiệp và công ty kiểm toán, cũng như nhận diện nguy cơ ảnh hưởng đến tính độc lập của kiểm toán viên.
Đối với các công ty kiểm toán, VACPA cho rằng, cần tiếp tục nâng cao hệ thống quản lý chất lượng, năng lực nhân sự và mức độ ứng dụng công nghệ. Tình trạng công việc tập trung vào mùa kiểm toán, thiếu nhân sự có kinh nghiệm, cạnh tranh bằng giá phí và hạn chế về công cụ công nghệ đang tạo thêm sức ép đối với chất lượng các cuộc kiểm toán.
Cùng đó, VACPA kiến nghị tiếp tục hoàn thiện chuẩn mực kiểm toán; nghiên cứu áp dụng nội dung về các vấn đề kiểm toán trọng yếu đối với công ty niêm yết; tăng cường đào tạo và thúc đẩy lộ trình áp dụng Chuẩn mực Báo cáo tài chính quốc tế (IFRS). Đồng thời, cần tăng cường phối hợp giữa UBCKNN, VACPA và các cơ quan liên quan trong kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm.
Việc nâng cao chất lượng báo cáo tài chính cần được thực hiện đồng bộ từ doanh nghiệp, bộ phận giám sát, công ty kiểm toán đến cơ quan quản lý. Trách nhiệm bảo đảm chất lượng báo cáo tài chính trước hết thuộc về chính doanh nghiệp. Kiểm toán viên độc lập có trách nhiệm đưa ra ý kiến về báo cáo tài chính, nhưng không thể thay thế vai trò tổ chức hệ thống kế toán, kiểm soát nội bộ và cung cấp thông tin trung thực của đơn vị được kiểm toán./.