Nghệ An nỗ lực tạo đột phá về xuất khẩu

Những tín hiệu tích cực

Những năm qua, Nghệ An đã nỗ lực đón đầu, thu hút làn sóng đầu tư từ các doanh nghiệp FDI, mở ra cơ hội đến với các thị trường quốc tế rộng lớn. Năm 2025, mặc dù quy mô xuất khẩu của tỉnh vẫn còn khiêm tốn nhưng bù lại thị trường xuất khẩu ngày càng đa dạng khi các mặt hàng xuất khẩu của tỉnh đã tới được trên 100 quốc gia và vùng lãnh thổ. Trong đó có nhiều thị trường lớn và khó tính như Mỹ, Nhật Bản, EU…

Bên cạnh đó, cơ cấu thị trường có sự thay đổi tích cực theo hướng giảm mạnh sự phụ thuộc vào một số thị trường lớn. Năm nay, thị trường Trung Quốc chiếm 19,5% kim ngạch xuất khẩu, Hoa Kỳ 19%, Đông Nam Á 15%, Hồng Kông 9,6%, Hàn Quốc 9,6%, Châu Âu 7,5%…

Đón container hàng xuất, nhập khẩu đầu tiên năm 2026 tại Cảng Cửa Lò. Ảnh: Nguyễn Hải

Ông Nguyễn Văn Hiệp - Trưởng phòng Quản lý thương mại, Sở Công Thương cho biết: Những tín hiệu tích cực trên góp phần thúc đẩy sản xuất phát triển, chuyển dịch cơ cấu kinh tế, nhất là cơ cấu sản xuất công nghiệp. Mặt khác, thực tế trên cũng cho thấy những năm gần đây xuất phát từ nhu cầu, yêu cầu, tiêu chuẩn của thị trường, hoạt động sản xuất của các ngành hàng có sự chuyển biến mạnh mẽ. Số lượng mặt hàng tăng mạnh từ 50 mặt hàng năm 2020 lên hơn 100 mặt hàng, nhóm mặt hàng năm 2025. Ngoài nhóm hàng chủ lực như vật liệu xây dựng, gỗ dăm, viên nén sinh khối, hàng dệt may, “giỏ hàng xuất khẩu" của Nghệ An thêm nhiều mặt hàng mới như linh kiện điện tử, phụ tùng ô tô, giày dép…

Sản phẩm gỗ dăm chế biến, sản phẩm xuất khẩu có thể mạnh của Nghệ An. Ảnh: Nguyễn Hải

Cơ cấu sản phẩm xuất khẩu của Nghệ An có sự chuyển biến rõ nét khi kim ngạch nhóm hàng công nghiệp chế biến tăng từ 1 tỷ USD năm 2020 lên 3,56 tỷ USD năm 2025, chiếm 89% tổng kim ngạch xuất khẩu. Xu hướng này góp phần thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế, tăng tỷ trọng sản phẩm chế biến sâu, công nghệ cao, giảm dần xuất khẩu thô và khai thác tài nguyên.

Nhiều mặt hàng đã chuyển mạnh từ thô sang chế biến như khoáng sản (bột đá, hạt phụ gia nhựa, đá mỹ nghệ), gỗ (ván MDF, viên nén), nông sản (nước ép, sữa, dược liệu). Nhờ đó, một số thương hiệu lớn của tỉnh như TH, Nafoods, Vilaconic... đã từng bước khẳng định vị thế trên thị trường quốc tế. Xuất khẩu tăng trưởng đã thúc đẩy sản xuất công nghiệp, phát triển dịch vụ logistics và đóng góp trực tiếp cho ngân sách Nhà nước thông qua thuế, phí, tạo nguồn lực đầu tư hạ tầng và an sinh xã hội.

Container chờ đóng hàng chờ tại Cảng Cửa Lò- Nghệ An. Ảnh: Nguyễn Hải

Theo Ban Quản lý Khu kinh tế Đông Nam, năm 2025, nhờ đơn hàng xuất khẩu tăng, nhiều doanh nghiệp mở rộng tuyển dụng. Riêng Khu kinh tế Đông Nam có thêm gần 17.000 lao động, nâng tổng số lên hơn 64.000 người, chiếm 41% việc làm mới toàn tỉnh. Dự kiến giai đoạn đến năm 2030, các khu công nghiệp trong khu kinh tế cần thêm 25.000 - 40.000 lao động.

Giải pháp để đạt mục tiêu xuất khẩu cao

Với lợi thế và tiềm năng, dư địa còn lớn, năm 2026, Nghệ An đặt mục tiêu xuất khẩu đạt 5 tỷ USD và dự kiến đến năm 2030 đạt 9 tỷ USD.

Đây là những mục tiêu cao trong bối cảnh Nghệ An chưa có doanh nghiệp FDI thực sự lớn đầu tư vào các ngành sản xuất mang lại giá trị gia tăng cao. Số lượng doanh nghiệp phụ trợ, hỗ trợ còn hạn chế, chưa có doanh nghiệp tham gia sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Một số mặt hàng của tỉnh có thế mạnh nhưng do doanh nghiệp chế biến và xuất khẩu còn quy mô nhỏ, năng lực yếu nên chưa thể xuất khẩu trực tiếp mà phải qua ủy thác.

Hàng chở bốc dỡ tại Bến số 1 và số 2 Cảng Cửa Lò. Ảnh: Nguyễn Hải

Thực tế cũng cho thấy, các sản phẩm của doanh nghiệp FDI phần lớn mới dừng lại ở gia công, lắp ráp; nguyên liệu sản xuất chủ yếu nhập khẩu. Tỷ lệ nội địa hóa chỉ đạt 25- 40%, giá trị gia tăng tập trung ở công đoạn cuối cùng, chưa tạo ra sản phẩm hoàn chỉnh để hình thành chuỗi giá trị nội địa.Sản phẩm địa phương còn manh mún, năng lực cạnh tranh thấp, đặc biệt là các sản phẩm nông sản chưa đáp ứng được số lượng cũng như chất lượng, tiêu chuẩn xuất khẩu.

VCCI Chi nhánh Nghệ An - Hà Tĩnh- Quảng Trị phối hợp với Thuế tỉnh Nghệ An đối thoại, tháo gỡ vướng mắc cho doanh nghiệp về thuế và hoàn thuế khi xuất khẩu hàng hóa. Ảnh: Nguyễn Hải

Thêm vào đó, nguồn nhân lực cả nước nói chung và Nghệ An nói riêng tham gia vào quá trình sản xuất chủ yếu là nhân công giá rẻ. Theo số liệu từ doanh nghiệp FDI, tỷ lệ lao động phổ thông đang chiếm đến 90%, trong khi các công đoạn quan trọng như nghiên cứu và phát triển (R&D), thiết kế, kiểm soát chất lượng cao vẫn do doanh nghiệp nước ngoài đảm nhận. Tỷ lệ lao động qua đào tạo có bằng cấp, chứng chỉ mới 28,3% đã hạn chế trực tiếp giá trị gia tăng của sản phẩm xuất khẩu.

Các doanh nghiệp FDI vào hoạt động là cơ sở để tăng kim ngạch xuất khẩu. Trong ảnh: Một góc KCN Hoàng Mai 1 tại phường Hoàng Mai. Ảnh: Nguyễn Hải

Tiến sĩ Lê Duy Bình, Công ty Tư vấn Economica Việt Nam cho rằng, với đà thu hút FDI như hiện nay, nếu doanh nghiệp chỉ dựa vào lao động phổ thông, không đầu tư công nghệ và chuyển giao kỹ thuật thì Nghệ An sẽ khó thoát khỏi mô hình gia công, lắp ráp; đồng thời không giải được bài toán mất cân đối cung - cầu lao động và khó tham gia chuỗi giá trị toàn cầu một cách bền vững.

Một số doanh nghiệp vận tải biển quốc tế cũng nhận định, hệ sinh thái hỗ trợ xuất khẩu của Nghệ An còn thiếu đồng bộ, làm giảm sức cạnh tranh và khả năng thu hút nguồn hàng xuất khẩu.

Sản phẩm đá nung kết Slap Stone xuất khẩu sang Hoa Kỳ của doanh nghiệp tỉnh. Ảnh: Nguyễn Hải

Để đạt mục tiêu tăng trưởng xuất khẩu bền vững, Nghệ An cần triển khai một số giải pháp đột phá:

Thứ nhất, tiếp tục thu hút FDI gắn với mục tiêu mở rộng xuất khẩu và tham gia chuỗi giá trị toàn cầu; ưu tiên các “đại bàng” công nghệ cao và doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ nhằm nâng tỷ lệ nội địa hóa, giảm phụ thuộc nhập khẩu.

Thứ hai, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, chuyển dịch từ lao động “giá rẻ” sang lao động kỹ thuật, từng bước làm chủ công nghệ.

Thứ ba, nâng cao năng lực cạnh tranh doanh nghiệp, phát triển thị trường và thương hiệu xuất khẩu; thúc đẩy khoa học - công nghệ, chuyển đổi số, sản xuất sạch; tận dụng hiệu quả các FTA thế hệ mới và xây dựng thương hiệu cho các sản phẩm chủ lực theo tiêu chuẩn xanh - bền vững.

Nâng cấp Cảng Hàng không quốc tế Vinh là cơ hội để tăng hàng xuất khẩu. Ảnh: Nguyễn Hải

Thứ tư, hoàn thiện hạ tầng logistics phục vụ xuất khẩu. Tại hội thảo góp ý vào Đề án phát triển Nghệ An thành trung tâm dịch vụ logistics vùng Bắc Trung Bộ, các chuyên gia tư vấn khẳng định logistics là trụ cột trong chuỗi giá trị sản phẩm. Cùng với đầu tư Cảng nước sâu Cửa Lò và nâng cấp Cảng Hàng không Quốc tế Vinh, tỉnh cần dồn lực phát triển hạ tầng giao thông, cảng biển kết nối khu công nghiệp và vùng kinh tế theo chuẩn quốc tế.

Với tiềm năng, lợi thế và quyết tâm hành động, Nghệ An có cơ sở xây dựng nền tảng tăng trưởng bền vững, hướng tới hoàn thành mục tiêu xuất khẩu giai đoạn 2026-2030.