'Lý ngựa ô' miền Nam hào sảng, rộn ràng

Dù được cải biên lời ca theo nhiều cách khác nhau, theo Nghệ nhân ưu tú (NNƯT) Ái Hằng – một trong những người góp phần bảo tồn và lan tỏa các điệu lý, đờn ca tài tử, cải lương đến cộng đồng – các tác giả vẫn luôn giữ đúng nhịp, phách hùng hồn và mạnh mẽ của điệu lý này. Bởi chính nhịp phách ấy tạo nên dấu ấn đặc sắc riêng, giúp “Lý ngựa ô” không thể bị nhầm lẫn giữa hàng trăm điệu lý dân gian.

So với miền Trung và miền Bắc, “Lý ngựa ô” phương Nam mang sắc thái vui tươi, phóng khoáng, thể hiện tính cách hào sảng, lạc quan của người dân vùng đất này.

Lý ngựa ô miền Nam thường gắn liền với khung cảnh tươi vui của đám cưới miệt vườn sông nước

NNƯT Ái Hằng chia sẻ: “Mỗi nơi sẽ có cách diễn tấu khác nhau. ‘Lý ngựa ô’ miền Nam thì diễn xướng chân phương. Ví dụ: ‘Khớp con ngựa ngựa ô… Ngựa ô anh khớp, anh khớp cái kiệu vàng, ứ ư ừ ứ ư…’ còn ở miền Bắc sẽ là ‘í i ì í i’. ‘Lý ngựa ô’ ba miền có cách hát khác nhau. Riêng miền Nam, khi hát sẽ liên tưởng đến đoàn người đám cưới rước dâu, đưa nàng về dinh”.

Bài "Lý ngựa ô" là nhân chứng – phản ánh rõ nét hành trình mở cõi khẩn hoang của dân tộc Việt về phía Nam

Như NNƯT Ái Hằng chia sẻ, “Lý ngựa ô” miền Nam có âm điệu rộn ràng, tươi sáng, gợi cảnh đưa dâu lãng mạn và phản ánh tinh thần lạc quan của người Nam bộ ngày trước. Câu hát “Ngựa ô anh khớp kiệu vàng” khắc họa hình ảnh chú ngựa đen khỏe khoắn, tượng trưng cho vẻ tráng lệ của đám cưới, gửi gắm ước vọng về cuộc sống sung túc, hạnh phúc. Trong đời sống diễn xướng phương Nam, điệu “Lý ngựa ô” còn được biến tấu đa dạng, tạo thêm hứng thú cho người mộ điệu.

Sinh viên trường Cao đẳng Văn hóa nghệ thuật Cần Thơ hăng say trong từng tiết học, thể hiện điệu Lý vui tươi

“Những bài lý sẽ đưa vào trích đoạn cải lương, những vở cải lương, những bài vọng cổ… Thường bây giờ, đa số những bài vọng cổ khi đưa đến giới mộ điệu, trước khi lên câu vọng cổ sẽ có một điệu lý lồng vào. Từ đó, tác phẩm truyền tải nội dung phù hợp, có cảm xúc hơn”, NNƯT Ái Hằng nói.

Theo thời gian, “Lý ngựa ô” hình thành rất nhiều dị bản (hơn 30 dị bản), nhưng nội dung chính vẫn xoay quanh tâm tình chàng trai gửi đến cô gái, kèm nỗi nhớ quê nhà và ước mong gia đình sum vầy. Để hiểu rõ hơn nét đặc sắc của điệu lý này, lần theo tích xưa qua cuộc trò chuyện với thầy Võ Ngọc Duy Linh – giáo viên chuyên ngành nhạc công kịch hát dân tộc, Trường Cao đẳng Văn hóa Nghệ thuật Cần Thơ – thầy cho biết “Lý ngựa ô” như một “nhân chứng”, phản ánh hành trình mở cõi, khẩn hoang của người Việt về phương Nam.

Các em thiếu nhi biểu diễn tại phố đi bộ Ninh Kiều - Cần Thơ nhằm bảo tồn và lan tỏa những làn điệu dân ca, trong đó có "Lý ngựa ô"

Thầy Võ Ngọc Duy Linh cho biết: “Bài ‘Lý ngựa ô’ miền Nam có nguồn gốc từ Huế vào trong Nam, bắt nguồn từ câu ca dao: ‘Ngựa ô anh khớp kiệu vàng/ Anh tra khớp bạc, đưa nàng về dinh’. Nhưng theo thời gian di dân, câu hát được biến tấu cho phù hợp nên tính chất âm điệu, tiết tấu cũng khác nhau. ‘Lý ngựa ô’ miền Nam phản ánh tâm tình người phương Nam với nhiều dị bản phong phú, thể hiện qua tiếng đệm, lái, nhịp điệu đặc trưng của ca dao lục bát – phóng khoáng, mạnh mẽ, vui tươi; nhịp điệu nhanh hơn, thể hiện tính bộc trực của người dân sông nước. Và bài này cũng làm phong phú thêm kho tàng các điệu lý dân gian Việt Nam”.

Khi âm hưởng “Lý ngựa ô” miền Nam vang lên, dù ở dị bản nào, người nghe vẫn dễ cảm thấy phấn chấn, yêu đời, như được đưa về khung cảnh đám cưới đậm chất miệt vườn với nhịp phách rộn ràng, hân hoan. “Lý ngựa ô” vì thế không chỉ là một làn điệu dân gian, mà còn là một hành trình văn hóa, kết nối tình cảm gia đình – làng xóm, tình yêu quê hương đất nước qua những hình ảnh mộc mạc như con ngựa, yên ngựa, chiếc kiệu…

Hồng Phương/VOV-ĐBSCL