Lễ Malanka và niềm tin dân gian

Hình ảnh một đoàn diễu hành trong lễ hội Malanka. Ảnh: Ukrainer

Trong thời tiết giá lạnh của mùa đông tại các ngôi làng ở Tây Nam Ukraine, lễ hội Malanka biến không gian quen thuộc thành một thế giới đảo chiều đầy màu sắc, âm thanh và sự hỗn loạn có trật tự. Những người hóa trang với những chiếc mặt nạ người, động vật hoặc dáng dấp của những sinh vật đến từ thế giới khác đi qua từng nhà vui chơi, nâng ly, tạo nên một bầu không khí náo nhiệt, thậm chí còn kéo dài suốt đêm.

Malanka là một nghi lễ cổ xưa, có nguồn gốc từ thời kỳ tiền Ki-tô giáo, gắn với đêm giao thừa năm mới theo lịch Julius cũ. Trước đây, lễ hội diễn ra vào đêm 13-14/1, nhưng sau các điều chỉnh lịch gần đây tại Ukraine, Malanka chính thức được tổ chức từ ngày 31/12, hòa nhịp với thời khắc chuyển giao năm mới phổ biến hiện nay. Dù thay đổi về thời gian, tinh thần cốt lõi của Malanka vẫn được giữ nguyên, đó là nghi thức cộng đồng nhằm bảo vệ ngôi làng trước những điều xấu có thể xảy đến trong chu kỳ mới.

Theo quan niệm dân gian, sự ồn ào của Malanka không phải là hỗn loạn vô nghĩa. Tiếng nhạc, tiếng hò hét và những màn diễn phóng đại được xem như lớp lá chắn tinh thần, có khả năng xua đuổi tà khí. Khi các hình tượng đại diện cho cái chết, quỷ dữ hay tà linh bước vào một ngôi nhà trong thời điểm lễ hội Malanka, người ta tin rằng, đó là sự đánh lạc hướng cái ác, khi chúng đã bị đánh lừa và sẽ không quay trở lại trong suốt phần còn lại của năm. Chính vì vậy, lễ hội càng ầm ĩ, niềm tin vào sự an lành càng được củng cố.

Trong bối cảnh hiện đại, Malanka cũng trở thành không gian để cộng đồng bày tỏ sự châm biếm mang tính biểu tượng. Những chiếc mặt nạ mô phỏng chính trị gia hoặc người nổi tiếng đôi khi xuất hiện, biến lễ hội thành một trò chơi tập thể, nơi tiếng cười được sử dụng để giải tỏa căng thẳng và tái khẳng định sự gắn kết xã hội. Dù mang thêm lớp nghĩa mới, Malanka vẫn giữ vai trò là dịp để mọi người cùng nhau vui chơi, chia sẻ và tạm gác lại những lo toan thường nhật.

Trang phục trong Malanka không phải sản phẩm làm sẵn hay chuẩn bị qua loa. Ở nhiều ngôi làng, quá trình chuẩn bị bắt đầu từ nhiều tuần trước lễ, khi người tham gia tỉ mỉ may vá, sơn vẽ, trang trí và tạo hình từng chi tiết. Mỗi bộ trang phục là kết quả của lao động thủ công và trí tưởng tượng tập thể, giúp các nhân vật hiện lên sống động như bước ra từ huyền thoại dân gian.

Sau tiếng gõ cửa và lời chào vang dội, đoàn hóa trang biểu diễn trước mỗi ngôi nhà bằng những bài hát chúc, màn tung hứng, đối đáp và trò nghịch ngợm giàu năng lượng. Chủ nhà tặng quà cho đoàn, đổi lại là lời chúc may mắn cho năm mới. Niềm vui lan tỏa từ không gian gia đình ra đường làng, tạo thành dòng chảy lễ hội liên tục.

Một số địa phương, như làng Krasnoilsk, thu hút đông đảo du khách mỗi năm. Người dân dựng các “chốt kiểm soát” vui nhộn ở lối vào làng, nơi những người hóa trang đóng vai lực lượng kiểm soát và thu khoản phí tượng trưng. Số tiền này thường được dùng để tổ chức bữa tiệc chung cho cả làng sau lễ hội, nhấn mạnh tinh thần cộng đồng của Malanka.

Bên cạnh rước hóa trang và diễn xướng, Malanka còn gắn với các hình thức bói toán dân gian. Từ việc cắm cành anh đào để đoán tình duyên, lắng nghe tiếng chó sủa để hình dung tương lai đến những nghi thức dự báo thời tiết bằng vỏ hành và muối, tất cả phản ánh mong muốn kiểm soát bất định trước thềm năm mới. Trong thời gian diễn ra lễ hội, Malanka còn gắn với Ngày Thánh Vasyl; các nghi thức gieo hạt và thanh tẩy ngôi nhà khép lại chuỗi lễ, hoàn tất vòng tuần hoàn xua đuổi những vận rủi trong năm cũ để đón mừng những điều tốt đẹp mới. Trong tổng thể ấy, không chỉ là lễ hội mừng năm mới, mà còn là liệu pháp tâm lý tMalankaập thể, nơi cộng đồng cùng nhìn lại quá khứ và bước vào tương lai với tinh thần lạc quan.

Như Quỳnh