Làng cổ Hội Kỳ

Di sản văn hóa độc đáo

Đến với ngôi nhà rường cổ của ông Dương Văn Mạnh ở thôn Hội Kỳ, xã Nam Hải Lăng, chúng tôi cứ ngỡ lạc về quá khứ xa xưa với giàn cau, hàng trầu, cây mai vàng trước ngõ. Ông Mạnh cho biết, ông là hậu duệ đời thứ 14 của một trong những người có tiếng tăm của làng Hội Kỳ ngày trước. Hiện nay, gia đình ông đang gìn giữ một căn nhà rường cổ có tuổi đời trên 200 năm gồm 3 gian 2 chái còn tương đối nguyên vẹn.

Theo ông Mạnh, điểm khác biệt của ngôi nhà là toàn bộ khung nhà đều được làm từ gỗ mít, liên kết với nhau bằng các ngàm, mộng, nêm, chốt mà không dùng đinh, ốc vít, dây néo hay bất cứ chi tiết nào làm bằng kim loại. Cột được đặt trên các chân bằng đá đẽo thành hình khối vuông hoặc hình trái bí để chống ẩm, mối mọt. Mái nhà lợp ngói liệt (còn gọi là ngói lưu ly) với số lượng khoảng 45.000 viên và được lợp thành 7 lớp giúp ngăn nước mưa bắn vào trong dù ở vị trí “nóc te” (đỉnh mái). Phía trước là 18 lá cửa “thượng song hạ bản”, tường xây gạch, nền lát gạch hoa. Rường nhà được chạm khắc tinh xảo hình chữ Thọ, rồng, trái phật thủ, hoa mai-chim hạc…

Nằm sát bên dòng sông Ô Lâu thơ mộng với 3 mặt giáp sông, thôn Hội Kỳ ra đời cách đây khoảng 600 năm. Nơi đây được xem là mảnh đất “Địa linh nhân kiệt” nên được nhiều quan lại, địa chủ, gia đình giàu có thời xưa lựa chọn là nơi dựng đất, làm nhà. Các căn nhà rường cổ được hình thành như thế.

Trưởng thôn Hội Kỳ Ngô Hồng Vỹ cho biết, trước đây thôn Hội Kỳ có tổng cộng 36 ngôi nhà cổ nguyên gốc từ thời xưa. Trải qua biến động của thời gian và tác động của chiến tranh, một số ngôi nhà đã bị hư hỏng. Hiện nay, sau quá trình trùng tu và bảo tồn, thôn còn giữ được khoảng 20 ngôi nhà cổ với tuổi thọ trên 150 năm, có những căn nhà có tuổi thọ hơn 200 năm như nhà của ông Dương Quang Dân, nhà ông Dương Văn Tuệ, nhà ông Nguyễn Tiến Dũng...

Vẻ đẹp mộc mạc, cổ kính của mái ngói liệt nhuốm màu thời gian hòa quyện cùng sắc hoa rực rỡ trong khuôn viên những ngôi nhà cổ ở Hội Kỳ - Ảnh: L.A

Theo ông Vỹ, những ngôi nhà cổ tại Hội Kỳ đều là nhà rường với kiến trúc cầu kỳ, độc đáo được chế tác, xây dựng qua bàn tay khéo léo của những người thợ mộc xưa. Nhà cổ tại Hội Kỳ chủ yếu được làm bằng gỗ mít. Tùy vào nhu cầu sử dụng và điều kiện của mỗi gia đình mà nhà được thiết kế khác nhau nhưng phổ biến nhất vẫn là kiểu 3 gian 2 chái hoặc 1 gian 2 chái. Mái nhà của những ngôi nhà rường được lợp ngói liệt. Hệ thống hương án, cột, kèo, giá đỡ được chạm khắc hình rồng, phượng hết sức công phu, tinh xảo.

Toàn bộ cánh cửa của các ngôi nhà rường cổ là cửa bản khoa được đóng mở như một cuốn sách. Nội thất trong nhà cũng được chủ nhân bố trí khéo léo, hài hòa với các bức hoành phi, câu liễn, câu đối… Một số gia đình hiện tại còn lưu giữ được nhiều vật dụng cũ, làm cho không gian căn nhà thêm phần hoài cổ, mộc mạc, đậm chất xưa cũ.

Theo chia sẻ của chủ nhân những căn nhà rường cổ, để làm được những căn nhà độc đáo này, ông cha họ phải tích trữ gỗ trong vòng nhiều năm. Đó là những loại gỗ quý hiếm được lựa chọn đồng nhất về kích cỡ, màu sắc, khối hộp chặt chẽ. Người thợ được chọn để thi công làm nhà cũng phải là người có tay nghề cao. Mỗi chi tiết dù là nhỏ nhất của căn nhà đều được thiết kế một cách tỉ mỉ, hài hòa. Chính vì vậy, mỗi căn nhà cổ đều là những tác phẩm nghệ thuật đắt giá và đầy tâm huyết, có giá trị về mặt lịch sử, văn hóa và kiến trúc nghệ thuật của những người thi công lẫn chủ nhà.

Nỗi lo trước sự bào mòn của thời gian

Điều khiến du khách bị hấp dẫn khi đến với Hội Kỳ là được khám phá những nét tinh hoa kiến trúc có thể ẩn hiện ở bất kể vị trí nào trong những căn nhà. Nhiều chi tiết dù đơn lẻ, nhưng khi nằm trong tổng thể kiến trúc không hề mâu thuẫn với nhau mà rất tinh tế, hài hòa. Không gian bên ngoài của những căn nhà cổ cũng hài hòa với thiên nhiên, gần gũi, chân quê với hàng rào bằng cây, cùng những khu vườn cây ăn trái sai trĩu quả. Nằm sát bên con sông Ô Lâu nên không khí ở làng Hội Kỳ quanh năm mát mẻ, trong lành.

Tuy nhiên, theo ông Nguyễn Bé, Bí thư Chi bộ thôn Hội Kỳ, mặc dù mang dấu ấn độc đáo về cốt cách, hồn phách của một vùng quê từ thuở khai canh, lập ấp, thế nhưng hiện tại nhiều nhà đã bị xuống cấp nghiêm trọng. Trong khi việc sửa chữa gặp nhiều khó khăn do kinh phí thực hiện rất cao. Hầu hết các căn nhà đều được chủ nhân sửa lại theo hình thức cải tạo khi không thể phục hồi nguyên trạng theo đúng thiết kế ban đầu.

Nguyên nhân là do kinh phí để phục hồi lại nguyên trạng các căn nhà rường cổ là rất lớn, lên đến hàng tỉ đồng trong khi nguồn lực của chủ nhân các căn nhà có hạn. Do vậy, nguyện vọng của người dân là làng Hội Kỳ sớm được Nhà nước công nhận làng cổ, từ đó có điều kiện để trùng tu những căn nhà rường cổ.

“Hiện nay, nhiều gia đình đang có dự định bán những căn nhà rường cổ của mình cho những người có nhu cầu trong và ngoài tỉnh. Do vậy, trong những buổi họp thôn chúng tôi luôn tuyên truyền, vận động người dân cố gắng khắc phục những hư hỏng nhỏ như bờ tường, nền nhà... để giữ gìn những căn nhà rường cổ này. Một di sản quý báu mà thế hệ cha ông đã để lại”, ông Bé chia sẻ.

Trưởng phòng Văn hóa-Xã hội xã Nam Hải Lăng Đoàn Thị Diệu Thư cho biết, địa phương đã và đang chủ động tìm kiếm những hướng đi mới để vừa gìn giữ di sản, vừa tạo ra nguồn lực kinh tế từ chính những giá trị cổ xưa này. Trước mắt là đưa Hội Kỳ trở thành một mắt xích quan trọng trong tuyến du lịch sinh thái-văn hóa, kết nối làng cổ với điểm du lịch thác Chờn vừa được quy hoạch với quy mô khoảng 5ha. Đồng thời khuyến khích các hộ gia đình phát triển mô hình vườn cây ăn quả sinh thái, du lịch cộng đồng và đặc biệt là khai thác thế mạnh ẩm thực truyền thống như bánh lọc, cháo bột... để thu hút du khách.

Về lâu dài, xã đang xây dựng đề án thành lập làng cổ Hội Kỳ nhằm tạo cơ sở pháp lý và đầu tư thu hút cho công tác bảo tồn. “Mục tiêu của chúng tôi là biến di sản thành tài sản, để chính người dân có thêm thu nhập và từ đó có kinh phí tái đầu tư, trùng tu những ngôi nhà rường cổ đang xuống cấp”, bà Thư nhấn mạnh.