Không gian ngầm - Dư địa mới trong phát triển đô thị

Hầm chui Lê Văn Lương qua đường Vành đai 3. Ảnh: PV.

Không gian dưới lòng đất chưa được khai thác tương xứng

Nhiều năm qua, nhắc đến không gian ngầm ở Hà Nội, người ta thường nghĩ trước hết đến bãi đỗ xe. Đây là nhu cầu rõ nhất tại khu vực nội đô, nơi quỹ đất ngày càng khan hiếm, trong khi số lượng phương tiện tăng nhanh. Việc tận dụng lòng đường, vỉa hè để đỗ xe vừa làm giảm năng lực giao thông, vừa tạo thêm áp lực cho không gian đô thị.

Nhưng nếu chỉ coi không gian ngầm là nơi “đưa xe xuống dưới đất”, Hà Nội sẽ bỏ lỡ một dư địa phát triển lớn hơn. Theo Nghị quyết số 433/NQ-HĐND ngày 10-7-2025 của HĐND thành phố Hà Nội về danh mục công trình ngầm được khuyến khích đầu tư xây dựng, thành phố dự kiến có 78 công trình bãi đỗ xe ngầm, với tổng diện tích đất hơn 264.000m² và tổng diện tích sàn ngầm dự kiến vượt 1 triệu mét vuông. Các vị trí được quy hoạch tại nhiều khu vực trung tâm như Công viên Thống Nhất, Công viên Thủ Lệ, Công viên Thành Công, Công viên Nhân Chính, Hàng Đẫy, Đồng Xuân, Quảng trường 19-8, Phùng Hưng - Bát Đàn...

Quy hoạch đã có, nhưng số công trình được đầu tư thực tế vẫn rất ít. Qua rà soát, trong số các dự án bãi đỗ xe chưa triển khai có những dự án phải xem xét chấm dứt, trong khi nhiều dự án khác còn vướng giải phóng mặt bằng, chỉ định thầu hoặc các quy định liên quan đất công.

Ngay cả những dự án đã được thành phố phê duyệt chủ trương đầu tư cũng cho thấy khoảng cách này. Trong đó có bãi đỗ xe ngầm tại dải đất phía Nam đường Đại Cồ Việt, bãi đỗ xe ngầm Cung thể thao Quần Ngựa và bãi đỗ xe ngầm Công viên Thủ Lệ, lần lượt được phê duyệt chủ trương đầu tư từ năm 2017 đến 2019.

Thiếu bãi đỗ xe ngầm và bãi xe cao tầng, nên nhiều vị trí vỉa hè, lòng đường phải bố trí làm điểm trông giữ phương tiện. Ảnh: Tuấn Lương.

TS. Khương Kim Tạo, nguyên Phó Chánh Văn phòng Ủy ban An toàn giao thông Quốc gia cho rằng, các dự án bãi đỗ xe ngầm hoặc cao tầng đều đòi hỏi nguồn vốn lớn, trong khi thời gian hoàn vốn có thể kéo dài hàng chục năm. Nếu thiếu cơ chế đặc thù về đất đai, tài chính và khai thác thương mại, rất khó thu hút doanh nghiệp đầu tư.

Điều đó cho thấy bài toán không chỉ nằm ở việc tìm vị trí xây dựng. Hà Nội đã có quy hoạch, nhưng để lòng đất thực sự trở thành nguồn lực phát triển còn cần một cơ chế đủ sức biến những vị trí trên bản đồ thành công trình cụ thể.

Từ chỗ để xe đến một tầng không gian mới

Nếu giải quyết được bài toán đầu tư, giá trị của không gian ngầm cũng không nên chỉ được tính bằng số chỗ đỗ xe.

Theo ông Lương Đức Thắng, Phó Trưởng phòng Quản lý kết cấu hạ tầng giao thông (Sở Xây dựng Hà Nội), thành phố định hướng ưu tiên khai thác không gian ngầm tại khu vực trung tâm, các khu đô thị hiện hữu và những khu vực phát triển theo mô hình TOD (phát triển đô thị theo định hướng giao thông). Không gian ngầm cần được kết nối với các ga đường sắt đô thị, hành lang đi bộ ngầm và những công trình hạ tầng liên quan, qua đó giảm áp lực giao thông trên mặt đất và nâng cao khả năng kết nối giữa các phương thức vận tải.

Đây là hướng tiếp cận đáng chú ý. Một bãi đỗ xe đặt cạnh ga metro có thể trở thành điểm trung chuyển. Hành lang đi bộ ngầm có thể đưa hành khách từ nhà ga tới khu thương mại, dịch vụ. Các công trình kỹ thuật được bố trí hợp lý có thể giải phóng thêm mặt đất cho cây xanh, quảng trường và người đi bộ.

Khi ấy, giá trị của không gian ngầm không nằm ở việc tạo thêm một diện tích sàn, mà ở khả năng giải phóng và tổ chức lại không gian mặt đất.

Tư duy này cũng phù hợp với xu hướng phát triển giao thông đa tầng của Hà Nội. Từ hầm chui, nhà ga metro đến bãi đỗ xe, các công trình dưới lòng đất đang dần xuất hiện với những chức năng khác nhau. Nhưng nếu mỗi dự án chỉ giải quyết một nhu cầu riêng, các công trình sẽ khó tạo thành một hệ thống.

TS.KTS Trương Văn Quảng, Phó Tổng Thư ký Hội Quy hoạch Phát triển đô thị Việt Nam, cho rằng với đô thị phát triển theo mô hình đa tầng, đa lớp, không gian dưới mặt đất, trên mặt đất và phía trên cao cần được quản lý trong một cấu trúc thống nhất. Việc khai thác không gian ngầm phải tính đến địa chất, an toàn kỹ thuật, các công trình hiện hữu và khả năng kết nối giữa các công trình.

Phối cảnh bãi đỗ xe ngầm tại Vườn hoa Phùng Hưng - Bát Đàn.

Yêu cầu này đặc biệt quan trọng tại khu vực đô thị lịch sử của Hà Nội, nơi mật độ xây dựng cao, hạ tầng hiện hữu phức tạp và có nhiều công trình cần bảo tồn. Một dự án ngầm vì thế không thể chỉ tính trong phạm vi ranh giới của dự án, mà phải tính đến những gì đã có dưới lòng đất và cả nhu cầu phát triển sau này. Đây chính là điểm khác biệt căn bản giữa xây một công trình ngầm và quy hoạch không gian ngầm.

Quản lý trước khi khai thác

Với không gian trên mặt đất, một khu đất có thể được điều chỉnh, chuyển đổi chức năng khi nhu cầu phát triển thay đổi. Nhưng với lòng đất, việc xây dựng thiếu tính toán có thể tạo ra những ràng buộc rất dài hạn. Một công trình đặt sai vị trí, một tuyến hạ tầng không tính đến khả năng kết nối hoặc một khoảng không gian không được dự trữ từ trước đều có thể trở thành điểm nghẽn cho các dự án sau này.

Vì vậy, yêu cầu đặt ra là cần một cơ sở dữ liệu thống nhất về không gian ngầm, xác định vị trí, độ sâu, chức năng của các công trình hiện hữu và những khu vực có thể dành cho phát triển trong tương lai. Quy hoạch không gian ngầm cũng phải được đặt cùng với quy hoạch giao thông, sử dụng đất, cấp thoát nước, điện, viễn thông và các quy hoạch chuyên ngành khác.

Cùng với đó là cách lựa chọn dự án. Thành phố đã xác định hướng rà soát, lựa chọn những vị trí phù hợp để đầu tư bãi đỗ xe ngầm, bảo đảm kết nối với ga đường sắt đô thị, hầm đi bộ, trung tâm thương mại và các đầu mối giao thông; từ đó xác định thứ tự ưu tiên và lập chủ trương đầu tư các dự án kết hợp bãi đỗ xe, hầm đi bộ và không gian dịch vụ.

Đây là cách làm cần thiết để tránh tình trạng công trình ngầm phát triển manh mún. Bãi đỗ xe, nếu được đặt đúng vị trí và kết nối với metro, có thể trở thành một mắt xích của hệ thống giao thông công cộng. Không gian thương mại, dịch vụ nếu được tổ chức hợp lý có thể tạo thêm nguồn thu, góp phần nâng hiệu quả đầu tư. Hạ tầng kỹ thuật nếu được tính toán từ đầu sẽ hạn chế việc đào lên, lấp xuống và tránh xung đột giữa các công trình.

Từ những hầm chui, nhà ga metro đến bãi đỗ xe và các công trình kỹ thuật, những mảnh ghép đầu tiên của đô thị đa tầng đang hình thành. Vấn đề là Hà Nội có kết nối được những mảnh ghép ấy thành một mạng lưới hay không.

Nếu tiếp tục phát triển từng công trình riêng lẻ, không gian ngầm sẽ chỉ là những “ốc đảo” nằm dưới lòng đất. Nhưng nếu được quy hoạch và quản lý như một hệ thống, lòng đất có thể trở thành một tầng phát triển mới của Thủ đô, vừa giảm áp lực cho mặt đất, vừa mở thêm dư địa cho một Hà Nội đang bước vào giai đoạn phát triển theo chiều sâu.