Khi trí tuệ nhân tạo chạm vào linh hồn nghệ thuật múa

Nhưng liệu những dòng mã lệnh lạnh lùng có thể thực sự thấu cảm được nhịp đập của trái tim hay sức nặng của lịch sử đè lên từng bước chân? Các vũ công khẳng định rằng nghệ thuật của họ là thánh địa bất khả xâm phạm đối với máy móc. Và những thử nghiệm mới nhất cho thấy, ít nhất là vào lúc này, họ đã đúng.

Sự xuất hiện của công nghệ

Trong văn hóa của bộ tộc Cahuilla tại Nam California, điệu múa chim (Bird dance) không đơn thuần là những chuyển động cơ học. Đó là một nghi thức thiêng liêng, một cuốn biên niên sử sống động kể lại câu chuyện về sự khai thiên lập địa và hành trình di cư của dân tộc Cahuilla đến vùng đất hứa. Khi Emily Clarke, một thành viên của bộ tộc, thực hiện những động tác này cùng những người thân yêu, điều mà cô đã làm từ khi mới lên 7 tuổi, cô không chỉ đang múa.

Hai chị em nhà Clarke là những vũ công

Cô đang bước đi trên cùng một mảnh đất mà tổ tiên cô đã từng bước, di chuyển theo cùng một cách mà họ đã từng di chuyển hàng thế kỷ trước. Đó là khoảnh khắc mà quá khứ, hiện tại và tương lai chập lại làm một, tạo nên một sợi dây kết nối tâm linh bền chặt, minh chứng cho sự kiên cường của một nền văn hóa từng đứng trước nguy cơ bị xóa sổ bởi thực dân và các chính sách tàn khốc.

Thế nhưng, sự thiêng liêng ấy đang bị thách thức. Khi Clarke nghe tin rằng các mô hình trí tuệ nhân tạo tạo sinh tiên tiến như Veo 3 của Google hay Sora 2 của OpenAI đã có thể mô phỏng điệu múa này, phản ứng đầu tiên của cô không phải là sự thán phục trước công nghệ, mà là cảm giác bị xúc phạm.

Cô thấy điều đó thật sai trái, khó chịu và thiếu tôn trọng. Có một thoáng chốc, cô tự hỏi liệu những bản sao tự động này có thể giúp bảo tồn văn hóa của mình hay không. Nhưng câu trả lời nhanh chóng là không. AI có thể sao chép hình dáng, nhưng nó vĩnh viễn không thể tái tạo những cuộc trò chuyện, những ánh mắt giao nhau và sự gắn kết cộng đồng, những thứ đã hun đúc nên phong cách riêng biệt và ngọn lửa đam mê của các vũ công Cahuilla.

Đối với Clarke và có lẽ là với bất kỳ ai coi nghệ thuật là hơi thở, việc tách rời điệu múa khỏi xã hội và văn hóa của nó chẳng khác nào rút đi linh hồn, chỉ để lại một cái xác rỗng tuếch. Lời nói của Clarke như một gáo nước lạnh tát vào tham vọng của những kỹ sư thung lũng Silicon, những người đang xem việc tái tạo chuyển động phức tạp của con người như một "chén thánh" cần chinh phục.

"Bóng ma" kỹ thuật số

Dù các nhà phát triển AI đang làm việc không ngơi nghỉ để cải thiện khả năng sao chép chuyển động, thực tế lại phơi bày những giới hạn của công nghệ này. Những suy nghĩ đầy mâu thuẫn của Clarke cũng chính là tâm trạng chung của giới vũ công tại California: một chút tò mò xen lẫn sự hoài nghi và lo ngại sâu sắc. Tuy nhiên, phần lớn họ đều neo mình vào một niềm tin vững chắc rằng AI bất lực trong việc nắm bắt những khía cạnh "người" nhất của nghệ thuật múa.

Để kiểm chứng điều này, CalMatters và The Markup đã thực hiện một cuộc thử nghiệm quy mô với 4 mô hình tạo video thương mại hàng đầu hiện nay: Sora, Veo, Hailuo và Kling. Kết quả là một minh chứng hùng hồn cho sự vụng về của máy móc. Khi được yêu cầu tái hiện chín điệu nhảy khác nhau, từ những trào lưu TikTok như điệu nhảy Apple cho đến những điệu múa dân gian phức tạp như Bird dance hay Folklórico, các mô hình này đã thất bại thảm hại. Dù 35/36 bài kiểm tra trả về kết quả là video có hình người đang chuyển động, nhưng không một video nào thực sự tái hiện chính xác điệu nhảy được yêu cầu.

Các điệu múa đầy màu sắc của người da đỏ đang phải đấu tranh để tồn tại trong thời hiện đại

Thay vì tạo ra nghệ thuật, AI đã tạo ra những "cơn ác mộng" thị giác. Gần 1/3 số video chứa đựng những lỗi lầm ngớ ngẩn thường thấy của công nghệ tạo sinh: các chi thể bị hóa lỏng, chân tay mọc thêm một cách bất thường, hoặc trang phục thay đổi đột ngột giữa các khung hình. Dù so với các thử nghiệm vào cuối năm 2024, công nghệ đã có những bước tiến đáng kể, ít những chuyển động bất khả thi về mặt vật lý hơn, nhưng sự cải thiện đó vẫn chỉ nằm ở bề nổi.

Khi Clarke xem những đoạn video do AI tạo ra mô phỏng điệu múa của bộ tộc mình, cô chỉ biết lắc đầu ngao ngán. "Theo tôi, không có mô tả nào trong số này tiệm cận được với múa chim," cô nhận xét. Máy móc có thể nhận diện được các từ khóa như "váy" hay "ru băng", nhưng nó hoàn toàn mù tịt về ý nghĩa của từng cái nhấc chân hay nhịp điệu của bài ca. "Trang phục chỉ giống ở chỗ có váy và ruy băng, nhưng bài hát và các động tác múa thì hoàn toàn sai lệch." Những gì AI tạo ra chỉ là một sự chắp vá hổ lốn của dữ liệu, thiếu vắng sự tinh tế và sự thấu hiểu nội tại mà chỉ con người mới có thể truyền tải.

Điều thuật toán không thể chạm tới

Sự bất lực của AI càng trở nên rõ ràng hơn khi đối chiếu với trải nghiệm của những nghệ sĩ như Nadia Arambula. Là một người hướng nội, nhưng khi bước lên sân khấu với điệu múa Folklórico, Arambula như lột xác. Bắt đầu làm quen với điệu múa truyền thống của Mexico này từ khi mới chập chững biết đi ở Guadalajara, đối với cô, Folklórico không chỉ là múa, mà là niềm kiêu hãnh dân tộc được dệt nên từ những tà váy rực rỡ và tiếng giày gõ nhịp xuống sàn gỗ. Những chuyển động vẽ nên sự thanh lịch và phóng khoáng ấy là ngôn ngữ của tự do và niềm vui sống.

Arambula tin rằng việc AI bắt chước cảm xúc của một vũ công là điều không tưởng, đặc biệt là trong mối tương tác vô hình nhưng mãnh liệt với khán giả. Công nghệ, dù tinh vi đến đâu, cũng không bao giờ có thể truyền tải được sự duyên dáng, niềm hân hoan và những rung động sâu thẳm mà cô cảm nhận được khi cơ thể hòa nhịp cùng âm nhạc. "Khi tôi biểu diễn, tôi có thể cảm nhận được khán giả," cô chia sẻ với một ánh mắt lấp lánh. "Tôi trao sự sống cho mọi người và đồng thời nhận lại sự sống từ họ. Điều đó thật đẹp đẽ. Không từ ngữ nào có thể diễn tả được cảm giác của tôi khi biểu diễn và thấy khán giả muốn trở thành một phần của khoảnh khắc này."

Đó là khái niệm mà người Tây Ban Nha gọi là "Duende", một thứ linh hồn, một sức hút ma mị chỉ xuất hiện trong khoảnh khắc thăng hoa của nghệ thuật trực tiếp. AI không có "Duende". Nó không biết hồi hộp, không biết phấn khích và càng không biết cách giao tiếp bằng năng lượng với những người đang dõi theo nó.

Khi xem những đoạn video Folklórico vùng Jalisco do AI tạo ra, Arambula nhận thấy sự hời hợt đến đau lòng. Máy móc không hiểu được kỹ thuật bước chân (footwork), linh hồn của Folklórico, cũng chẳng nắm bắt được tư thế hay cách chuyển động của tà váy. Trong một số trường hợp, AI tạo ra những cái quay đầu mà vai không hề chuyển động theo, hoặc làm biến mất một phần chiếc váy trong tích tắc. Đối với một người bình thường lướt qua mạng xã hội, những lỗi này có thể bị bỏ qua, nhưng với một nghệ sĩ, đó là sự xúc phạm đối với tính toàn vẹn của nghệ thuật.

Những sai sót này không chỉ là lỗi kỹ thuật; chúng cho thấy sự thiếu hụt cốt lõi trong cách AI "hiểu" về thế giới. Nó nhìn thấy hình ảnh, nhưng không thấy con người. Nó thấy chuyển động, nhưng không thấy cảm xúc. Và chính trong khoảng cách đó, giữa sự mô phỏng lạnh lùng và nhịp đập nóng hổi của trái tim, nghệ thuật múa vẫn giữ được vị thế độc tôn của mình.

Bùi Tú