Khi tiếng nổ đã tắt, hậu quả hạt nhân vẫn còn

Ngày 29-8, Ngày Quốc tế chống thử nghiệm hạt nhân, nhắc nhở thế giới rằng hậu quả của các vụ thử hạt nhân không chấm dứt khi tiếng nổ cuối cùng vang lên, mà vẫn tiếp tục ảnh hưởng đến con người, môi trường và các thế hệ sau.

Trong thông điệp nhân ngày này, Tổng Thư ký Liên hợp quốc António Guterres hôm nay một lần nữa cảnh báo các vụ thử hạt nhân vẫn gây ra những tổn thương đối với cuộc sống, đất đai và các thế hệ sau. Ông nhấn mạnh: “Sự đau khổ của họ không phải lịch sử mà là lời cảnh báo”.

Tượng đài “Stronger Than Death” tưởng niệm các nạn nhân thử nghiệm hạt nhân tại Semey, Kazakhstan. Ảnh: Bộ ngoại giao Kazakhstan

Thông điệp năm nay đặc biệt đáng chú ý trong bối cảnh thế giới đang đối mặt với căng thẳng địa chính trị, chia rẽ và mất lòng tin gia tăng. Ông Guterres cảnh báo rằng các vụ thử hạt nhân không chứng minh sức mạnh mà phá vỡ lòng tin, kích thích các vụ thử đáp trả và thúc đẩy chạy đua vũ trang. Tổng Thư ký kêu gọi các quốc gia sở hữu vũ khí hạt nhân duy trì các lệnh đình chỉ thử nghiệm hiện có.

Cùng ngày, Ngoại trưởng Kazakhstan Yermek Kosherbayev và Tổng Thư ký điều hành Ủy ban Chuẩn bị cho Tổ chức Hiệp ước Cấm thử hạt nhân toàn diện (CTBTO) Robert Floyd ra tuyên bố chung, tiếp tục kêu gọi các quốc gia duy trì lệnh đình chỉ thử nghiệm hạt nhân và thúc đẩy CTBT sớm có hiệu lực. Tuyên bố được đưa ra đúng dịp 35 năm đóng cửa bãi thử Semipalatinsk và 30 năm kể từ khi Hiệp ước Cấm thử hạt nhân toàn diện được mở ký.

Những vụ nổ không kết thúc khi đám mây hình nấm tan đi

Từ vụ thử Trinity của Mỹ năm 1945, hơn 2.000 vụ thử hạt nhân đã diễn ra. Phần lớn được tiến hành trong những thập niên Chiến tranh lạnh, khi các cường quốc coi thử nghiệm là con đường để phát triển, hoàn thiện và kiểm chứng vũ khí.

Nhưng một vụ nổ hạt nhân không kết thúc khi đám mây hình nấm biến mất. Các vụ thử trong khí quyển đã phát tán vật chất phóng xạ vào môi trường. Tại những khu vực gần bãi thử, con người có thể tiếp xúc với phóng xạ từ đất, nước, không khí và thực phẩm. Một số đồng vị phóng xạ tồn tại trong thời gian dài, khiến hậu quả môi trường và sức khỏe tiếp tục được nghiên cứu nhiều thập kỷ sau khi thử nghiệm chấm dứt.

Bãi thử hạt nhân Semipalatinsk ở Kazakhstan là một trong những ví dụ điển hình. Ngày 29-8-1991, Kazakhstan đóng cửa bãi thử. Quyết định này trở thành biểu tượng của phong trào chống thử hạt nhân và là cơ sở để Đại hội đồng Liên hợp quốc năm 2009 chọn ngày 29-8 làm Ngày Quốc tế chống thử nghiệm hạt nhân.

Miệng hố và các dấu tích của hoạt động thử hạt nhân tại bãi thử Semipalatinsk, Kazakhstan. Ảnh: The Official CTBT Organization

Ba mươi lăm năm sau, ký ức về Semipalatinsk vẫn còn nguyên sức nặng. Di sản của bãi thử trở thành một phần lịch sử Kazakhstan và là động lực để nước này theo đuổi lập trường mạnh mẽ về giải trừ hạt nhân.

Ba thập kỷ chờ một hiệp ước có hiệu lực

Năm 1996, CTBT được mở ký, cấm mọi vụ nổ thử hạt nhân ở bất kỳ đâu - trên mặt đất, trong khí quyển, dưới nước hay dưới lòng đất.

Ba thập kỷ qua, CTBT đã góp phần tạo ra một chuẩn mực quốc tế mạnh mẽ chống thử nghiệm. Số vụ nổ giảm mạnh so với thời kỳ Chiến tranh lạnh. Theo tổ chức CTBT, từ năm 1996 chỉ có 10 vụ thử được tiến hành.

Tổ chức này cũng xây dựng Hệ thống Giám sát Quốc tế với mạng lưới hơn 300 cơ sở trên toàn cầu, sử dụng các công nghệ địa chấn, thủy âm, hạ âm và giám sát phóng xạ để phát hiện dấu hiệu của một vụ nổ hạt nhân.

Tuy nhiên, CTBT vẫn chưa có hiệu lực, bởi để hiệp ước chính thức ràng buộc, cả 44 quốc gia thuộc Phụ lục 2 phải hoàn tất phê chuẩn.

Ông Guterres kêu gọi các quốc gia sở hữu vũ khí hạt nhân tiếp tục duy trì đình chỉ thử nghiệm; Kazakhstan và Tổ chức CTBT nhấn mạnh sự kiên định với lựa chọn của mình đã giúp thế giới tránh xa các vụ thử trong nhiều thập kỷ.

Ba mươi năm sau khi CTBT mở ký, vấn đề không chỉ là ngăn một vụ nổ mới. Đó còn là bảo vệ một chuẩn mực quốc tế được hình thành từ những bài học đau đớn của thế kỷ trước.

Hơn 2.000 vụ thử đã để lại những vùng đất bị tổn thương, những cộng đồng phải trả giá và những ký ức chưa thể phai mờ. Tiếng nổ có thể chỉ kéo dài vài giây, nhưng hậu quả có thể kéo dài qua nhiều thế hệ.

Và khi nhân loại đã biết quá rõ cái giá ấy, ngày 29-8 một lần nữa nhắc thế giới rằng chấm dứt thử nghiệm hạt nhân không chỉ là lựa chọn của hôm nay, mà là trách nhiệm với những cộng đồng đã chịu tổn thương và với các thế hệ mai sau. “Không để tiếng nổ hạt nhân quay trở lại chính là cách nhân loại lựa chọn kiềm chế thay vì hủy diệt,” Tổng Thư ký Liên hợp quốc nhấn mạnh.