Kết thúc cuộc chiến khí đốt Nga - Ukraine

Ngày 31-12-2019, Kiev và Moscow tuyên bố, sau các cuộc đàm phán khó khăn, họ đã ký hợp đồng trung chuyển khí đốt từ Nga sang châu Âu qua Ukraine trong thời hạn 5 năm. Thông tin này cũng được Tổng giám đốc Tập đoàn Gazprom của Nga, Alexei Miller, xác nhận. “Điều này sẽ cho phép chúng tôi tiếp tục quá trình trung chuyển khí đốt sau ngày 31-12-2019, ngày hết hạn hợp đồng hiện tại”, ông Miller nói.

Kết thúc cuộc chiến khí đốt Nga - Ukraine

Trước đó, ngày 20-12, Nga và Ukraine đã ký một bản ghi nhớ sau nhiều tháng đàm phán khó khăn với sự trung gian của Liên minh châu Âu (EU). Sau đó, các cuộc đàm phán tiếp tục diễn ra căng thẳng trước khi đi đến thỏa thuận cuối, thậm chí có lúc tưởng chừng thất bại, nguy cơ làm gián đoạn nguồn cung khí đốt cho các nước châu Âu.

Theo hợp đồng mới, Gazprom sẽ vận chuyển ít nhất 65 tỉ m3 khí qua Ukraine vào năm 2020, sau đó ít nhất 40 tỉ m3 mỗi năm từ 2021-2024, theo Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky.

Hợp đồng này sẽ mang lại cho Kiev tổng cộng hơn 7 tỉ USD. Hợp đồng là một phần của thỏa thuận lớn hơn, trong đó Gazprom chấp thuận trả 2,9 tỉ USD (tiền phạt và tiền lãi) cho Công ty Naftogaz của Ukraine để chấm dứt cuộc chiến kéo dài tại các tòa án quốc tế. Đổi lại, Naftogaz bỏ tất cả các vụ kiện khác chống lại Gazprom ở Ukraine và nước ngoài.

Gazprom và Naftogaz đã kiện lẫn nhau tại Tòa trọng tài Stockholm từ tháng 6-2014. Căn cứ pháp lý để hai bên kiện nhau là nội dung hợp đồng cung cấp khí đốt từ Nga sang Ukraine và hợp đồng vận chuyển khí đốt trung chuyển đi ngang qua Ukraine từ năm 2009 (các hợp đồng này có hiệu lực đến hết năm 2019).

Vào tháng 2-2018, Tòa trọng tài Stockholm đã chấm dứt vòng đầu tiên thủ tục tố tụng do Gazprom và Naftogaz đưa ra liên quan tới hàng chục tỉ USD kể từ khi những người ủng hộ phương Tây lên nắm quyền tại Kiev vào năm 2014. Tòa trọng tài Stockholm buộc Gazprom phải trả 2,56 tỉ USD cho Naftogaz và buộc Kiev phải tiếp tục mua lại khí đốt của Nga, vốn bị đình chỉ nhiều năm trước. Nhưng kể từ đó, Gazprom kháng cáo và từ chối trả tiền cho Naftogaz. Việc thực hiện quyết định này của Tòa trọng tài Stockholm đã kích hoạt một loạt các thủ tục tố tụng pháp lý ở một số nước châu Âu, Naftogaz yêu cầu các tòa án tịch biên tài sản của Gazprom ở châu Âu. Tuy nhiên, cho đến nay, chưa một nước châu Âu nào đáp ứng yêu cầu của Naftogaz vì họ cho rằng vụ kiện vẫn đang trong quá trình xét xử.

Theo hợp đồng mới, Gazprom sẽ vận chuyển ít nhất 65 tỉ m3 khí qua Ukraine vào năm 2020, sau đó ít nhất 40 tỉ m3 mỗi năm từ 2021-2024. Hợp đồng này sẽ mang lại cho Kiev tổng cộng hơn 7 tỉ USD.

Phát biểu sau khi hợp đồng được ký kết ngày 31-12-2019, Bộ trưởng Năng lượng Nga, Alexander Novak, nói rằng đây là một “kết quả tuyệt vời”. Về phần mình, Tổng thống Nga Vladimir Putin tin rằng, thỏa thuận này làm Ukraine hài lòng và người tiêu dùng châu Âu của Nga cũng được trấn an.

Thỏa thuận giữa Moscow và Kiev tránh được cuộc chiến khí đốt mới giữa hai nước láng giềng, từng ảnh hưởng đến nguồn cung cấp khí đốt cho châu Âu vào tháng 1-2006 và tháng 1-2009. Sở dĩ Nga chấp thuận gia hạn hợp đồng với Ukraine là vì sức ép của EU, vốn bảo hộ cho chính quyền Kiev thân phương Tây từ năm 2014. Đây là điều kiện để EU chấp thuận cùng hợp tác với Nga xây dựng đường ống Nord Stream 2. Châu Âu ngày càng phụ thuộc ít hơn vào lượng khí từ Nga quá cảnh qua Ukraine, đã giảm 40% trong 15 năm qua. Đó là vì Nga và một số nước châu Âu, dẫn đầu là Đức, đã xây dựng các đường ống dẫn khí bỏ qua lãnh thổ Ukraine. Vào tháng 9-2011, Nord Stream 1 đã được đưa vào sử dụng, nối các mỏ khí đốt của Nga với bờ biển Đức. Nord Stream 2 dự kiến sẽ được hoàn thành vào nửa cuối năm 2020. Ngoài ra, khí đốt của Nga đến châu Âu còn có đường ống Dòng chảy Thổ Nhĩ Kỳ, cũng sắp được hoàn thành.

Bộ trưởng Năng lượng Nga và người đồng cấp Ukraine tại Berlin ngày 19-12

Trước đây không lâu, Nga và Ukraine đã gia hạn hợp đồng quá cảnh dầu mỏ. Trong một tuyên bố ngày 3-12-2019, Uktransnafta - công ty vận tải dầu của Ukraine - cho biết Moscow và Kiev đã gia hạn thêm 10 năm hợp đồng vận chuyển dầu mỏ của Nga tới châu Âu qua Ukraine. Trên Facebook, Uktransnafta cho biết đã ký một hợp đồng có giá trị từ ngày 1-1-2020 đến năm 2030 với Công ty Transneft của Nga. “Các nguyên tắc hợp tác cơ bản vẫn không thay đổi”, Uktransnafta nói. Mặc dù không đưa ra thêm thông tin chi tiết, nhưng Uktransnafta khẳng định rằng thỏa thuận bổ sung được ký kết nhằm bảo đảm sự vận hành an toàn và bền vững của hệ thống vận chuyển dầu ở Ukraine về phía các nước châu Âu và là nguồn thu nhập ổn định trong thời gian dài cho Uktransnafta. Transneft cũng đã xác nhận vụ ký kết trên.

Theo các nhà phân tích của S&P Global Platts, lượng dầu vận chuyển của Nga sang châu Âu trong năm 2018 là 13,3 triệu megaton, giảm 4,3% so với 13,9 triệu megaton năm 2017. Từ tháng 1 đến tháng 9-2019, khối lượng dầu vận chuyển đã giảm 5,1% so với cùng kỳ năm trước, chủ yếu là do sự cố dầu mỏ của Nga bị ô nhiễm khi đi qua đường ống dẫn dầu quan trọng “Droujba” tới các nước châu Âu. Sự cố này đã gây ra sự gián đoạn chưa từng có trong việc quá cảnh dầu của Nga sang châu Âu thông qua đường ống này từ ngày 25-4 đến ngày 11-5 và một lần nữa từ ngày 17 đến ngày 21-5-2019.

Có thể thấy, cuộc chiến khí đốt giữa Nga và Ukraine đã tạm thời lắng xuống, ít nhất là trong 5 năm tới. Mối quan hệ Nga - Ukraine thực sự đã dịu đi phần nào kể từ khi ông Volodymyr Zelensky lên làm Tổng thống Ukraine hồi tháng 5-2019. Ngoài lĩnh vực kinh tế, quan hệ chính trị giữa các quốc gia láng giềng cũng đã được cải thiện đáng kể. Bên cạnh việc hai bên đã thành công trong việc trao đổi tù nhân, Nga và Ukraine gần đây cũng đã đạt được thỏa thuận quan trọng về việc giải quyết cuộc khủng hoảng ở miền Đông Ukraine, nơi có nhiều cộng đồng người Nga sinh sống, thông qua Hội nghị thượng đỉnh Normandy ở Pháp. Hiện nay, quân đội Kiev và các nước cộng hòa tự trị ở miền Đông Ukraine đã rút khỏi các chiến trường và tiếp tục thực hiện các điều khoản của thỏa thuận hòa bình Minsk mà các bên đã đạt được 4 năm trước ở Belarus.

Đây là thành quả của chính sách ngoại giao thực tế mà Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky đang tiến hành. Vấn đề khúc mắc lớn nhất hiện nay giữa Moscow và Kiev có lẽ là Crimea. Sau cuộc trưng cầu dân ý năm 2014, 96,7% cử tri Crimea và 95,6 cử tri Sevastopol đã bỏ phiếu chọn tách khỏi Ukraine và sáp nhập vào Nga. 80% dân số đã tham gia cuộc bỏ phiếu này. Tổng thống Nga Vladimir Putin đã ký một sắc lệnh sáp nhập Crimea vào Nga ngày 18-3-2014 và được Hội đồng Liên bang thông qua ngày 21-3-2014. Bất chấp kết quả áp đảo trong cuộc trưng cầu dân ý trên, Ukraine vẫn không công nhận Crimea là một phần lãnh thổ thuộc Nga. Nhưng khác với người tiền nhiệm, ông Zelensky muốn bóc tách từng xung đột với Nga. Theo đó, trước hết phải giải quyết cuộc xung đột ở miền Đông, những tranh chấp khí đốt xong rồi mới tới vấn đề Crimea. Nếu xung đột miền Đông đã được giải quyết thông qua “Bộ tứ” Normandy, Ukraine dự tính sẽ đưa vấn đề Crimea ra diễn đàn Liên Hiệp Quốc. Chuyện đòi được Crimea hay không là chuyện ngày sau hãy bàn.