Iran đối mặt hạn hán nghiêm trọng trong nhiều thập kỷ

Lòng sông Zayandeh Rud khô cạn tại thành phố Isfahan, Iran Ảnh: AP

Khô hạn kéo dài

Iran vốn quen thuộc với khí hậu bán khô hạn, nhưng tình trạng thiếu nước lần này mang tính chất hoàn toàn khác. Theo CNN, Tehran, vùng đô thị gần 15 triệu dân, đang đứng trước khủng hoảng nước nghiêm trọng dù mùa mưa bắt đầu từ cuối tháng 9/2025.

Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian cảnh báo, nguồn nước có thể cạn kiệt nếu vẫn không có giọt mưa nào trong tháng 12/2025, thậm chí không loại trừ khả năng người dân Tehran phải sơ tán.

Dù giới chuyên gia cho rằng việc sơ tán toàn bộ cư dân thủ đô là bất khả thi, song tuyên bố này cho thấy mức độ rất căng thẳng. Giữa những ngày cuối thu hanh khô, hình ảnh hàng dài người Iran tụ tập cầu mưa trở nên quen thuộc trong thời gian gần đây.

Khủng hoảng nước không chỉ giới hạn ở Tehran. Khoảng 20 tỉnh tại Iran chưa có giọt mưa nào từ cuối tháng 9/2025, trong khi khoảng 10% số đập trên cả nước gần như cạn nước trong bối cảnh Iran đang trải qua đợt hạn hán nghiêm trọng nhất trong ít nhất 4 thập niên.

Hồ chứa của đập Latyan, nằm cách Tehran khoảng 24km, hiện chỉ còn khoảng 9% dung tích nước. Từ tháng 5/2025, mực nước tại đây rút xuống nhanh đến mức để lại gần như toàn bộ lòng sông khô nứt, chỉ còn vài dòng nước nhỏ len lỏi giữa nền đất trơ trụi. Nằm giữa dãy núi Alborz hùng vĩ, hồ chứa này từng là nguồn nước chủ lực cho thủ đô nay biến thành cảnh tượng trống rỗng.

Theo các chuyên gia viễn thám và thủy văn, một yếu tố quyết định khiến Iran chạm ngưỡng báo động là mức nước vẫn tiếp tục giảm vào thời điểm lẽ ra hồ chứa phải phục hồi. Điều này cho thấy hệ thống tự nhiên bị khai thác vượt mức bền vững, trong khi sự khắc nghiệt của khí hậu ngày càng làm quá trình tái tạo tài nguyên trở nên chậm chạp hơn.

Thực thế đáng buồn này khắc họa bức tranh một quốc gia bước vào năm hạn thứ 6 liên tiếp, điều mà giới khoa học mô tả là “chưa từng xảy ra trong thời hiện đại”.

Người dân Iran cầu mưa tại Đền Saleh ở Tehran tháng 11/2025. Ảnh: AFP/Getty Images

Nguyên nhân phức hợp

Theo các chuyên gia thời tiết, biến đổi khí hậu, với nền nhiệt tăng cao và lượng mưa giảm mạnh là các tác nhân có ảnh hưởng rõ rệt.

Trong khi đó, CNN dẫn nhận định của giới quan sát cho rằng, khủng hoảng nước của Iran thực ra là hệ quả của nhiều yếu tố tích tụ, đan xen.

Đô thị hóa nhanh tạo ra nhu cầu nước tăng vọt, trong khi hệ thống hạ tầng, đặc biệt là đường ống dẫn nước cũ và thất thoát lớn. Khoảng 30% lượng nước sạch bị rò rỉ trước khi đến tay người dân, càng làm trầm trọng áp lực lên nguồn nước vốn đã hạn chế.

Trong khi đó, nông nghiệp, lĩnh vực sử dụng nhiều nước nhất, vẫn là “xương sống” của nhiều cộng đồng. Áp lực phải tự chủ lương thực trong nhiều năm chịu trừng phạt từ phương Tây vô tình đẩy Iran vào vòng xoáy tiêu thụ nước ngày càng lớn. Để giảm phụ thuộc vào nhập khẩu, nước này mở rộng vùng nông nghiệp tưới tiêu, ngay cả tại khu vực khô hạn nhất, khiến diện tích canh tác tăng gấp đôi kể từ năm 1979.

Hệ quả là nông nghiệp hiện chiếm tới khoảng 90% tổng lượng nước sử dụng, một tỷ lệ khổng lồ trong bối cảnh nước đang dần trở thành tài nguyên khan hiếm nhất.

Trong bối cảnh ấy, lời kêu gọi cầu mưa, một truyền thống lâu đời tại Iran, một lần nữa được nhắc đến như cách kết nối cộng đồng và gửi gắm hy vọng.

Tuy nhiên, ngay cả khi mưa đến, các nhà khoa học cảnh báo những thiệt hại tích lũy nhiều năm sẽ không thể hồi phục ngay lập tức. Các tầng chứa nước ngầm cạn kiệt cần hàng chục năm để hồi phục và các hệ sinh thái bị suy thoái cần thời gian dài để tái sinh.

Điều này đồng nghĩa Iran phải tính đến điều chỉnh lớn trong chiến lược phát triển, bao gồm tái cơ cấu các ngành sử dụng nhiều nước và hiện đại hóa hạ tầng cấp thoát nước. Đây là bài toán khó, nhưng là con đường cần thiết để giảm phụ thuộc vào biến động khó lường của tự nhiên.

THƯ LÊ