Gỡ điểm nghẽn, khai thác hiệu quả nguồn lực khoáng sản

Việc sửa đổi quy định trong Luật Địa chất và khoáng sản nhằm tháo gỡ vướng mắc trong cấp phép khai thác, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền trong quản lý địa chất, khoáng sản. Ảnh: mae.gov.vn

Luật hóa cơ chế đặc thù để gỡ vướng từ khâu cấp phép

Tại Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của 10 luật trong lĩnh vực nông nghiệp và môi trường, Chính phủ đề nghị bổ sung quy định sửa đổi khoản 1a Điều 55 của Luật Địa chất và khoáng sản, dẫn chiếu đầy đủ đến khoản 1a Điều 53 của Luật, quy định nhà thầu thi công, nhà đầu tư, chủ đầu tư được trực tiếp cấp giấy phép khai thác khoáng sản theo cơ chế, chính sách đặc thù.

Theo Báo cáo giải trình, tiếp thu của Chính phủ, việc sửa đổi nhằm quy định đầy đủ đối tượng được thực hiện theo cơ chế, chính sách đặc thù, qua đó tháo gỡ vướng mắc trong cấp phép hoạt động khoáng sản phục vụ các công trình, dự án đặc thù.

Thực tiễn triển khai cho thấy, phương án quản lý về địa chất, khoáng sản được tích hợp vào quy hoạch tỉnh. Với quy định hiện hành, khi nhà thầu thi công hoặc chủ đầu tư đề nghị cấp giấy phép khai thác khoáng sản nhóm III làm vật liệu xây dựng cho công trình, dự án, có thể dẫn đến hai cách xử lý, đều gây vướng mắc.

Một là, cơ quan cấp phép không thể cấp giấy phép cho nhà thầu thi công, nhà đầu tư, chủ đầu tư thuộc các nhóm dự án được hưởng cơ chế đặc thù mà chỉ có thể cấp cho tổ chức, cá nhân khác đáp ứng điều kiện theo quy định. Điều này làm phát sinh khâu trung gian trong cung cấp vật liệu xây dựng, kéo theo tăng chi phí và chậm tiến độ thi công.

Hai là, phải thực hiện thủ tục điều chỉnh quy hoạch tỉnh để bổ sung khu vực khoáng sản vào phương án quản lý về địa chất, khoáng sản. Theo Chính phủ, thủ tục này có thể kéo dài đến cả năm, ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ thi công các công trình quan trọng, trọng điểm.

Đáng nói, cả hai cách xử lý nêu trên đều có nguy cơ làm vô hiệu hóa trên thực tế chính sách đặc thù về khai thác vật liệu xây dựng thông thường phục vụ các dự án đầu tư công, dự án PPP, công trình trọng điểm, quan trọng quốc gia và công trình xây dựng khẩn cấp, cấp bách, phòng, chống thiên tai - những dự án mà tính kịp thời của nguồn vật liệu có ý nghĩa quyết định đối với tiến độ - Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trịnh Việt Hùng cho hay.

Chính phủ cũng cho rằng, xử lý nội dung trên trong lần sửa đổi Luật này là cần thiết. Bởi, Nghị quyết số 66.4/2025/NQ-CP chỉ thực hiện đến hết ngày 28/02/2027, trong khi Dự thảo Luật sửa đổi dự kiến có hiệu lực từ ngày 01/01/2027, sẽ tránh làm phát sinh khoảng trống pháp lý trong áp dụng cơ chế đặc thù, đáp ứng nguồn vật liệu xây dựng thông thường.

Đại biểu Thái Thị An Chung (Đoàn ĐBQH tỉnh Nghệ An) đồng tình với việc luật hóa các quy định của Nghị quyết số 66.4/2025/NQ-CP. Theo đại biểu, dù Nghị quyết đã có cơ chế, chính sách đặc thù để tháo gỡ, thực tế cấp phép khai thác khoáng sản vẫn kéo dài, chưa đáp ứng kịp thời nhu cầu vật liệu cho các công trình, dự án, nhất là công trình trọng điểm, quan trọng quốc gia và các dự án phát triển kinh tế - xã hội của địa phương.

Đại biểu chỉ rõ, có trường hợp, trong quá trình thăm dò, một phần khu vực khoáng sản đã được xác định tương đối rõ về vị trí, chất lượng và trữ lượng nhưng vẫn phải chờ hoàn thành toàn bộ quá trình thăm dò mới có thể chuyển sang khai thác.

Từ thực tế đó, đại biểu đề nghị nghiên cứu cơ chế công nhận kết quả thăm dò từng phần, khai thác từng phần đối với phần khoáng sản đã xác định đủ điều kiện, trong khi tiếp tục thăm dò phần còn lại. “Cách làm này có thể rút ngắn thời gian đưa vật liệu vào công trường nhưng vẫn bảo đảm quản lý chặt chẽ tài nguyên, đồng thời tạo cơ chế pháp lý ổn định thay vì phải xây dựng cơ chế đặc thù cho từng dự án” - đại biểu phân tích.

Phân quyền phải đi cùng điều kiện thực thi

Cùng với tháo gỡ vướng mắc trong cấp phép, Dự thảo Luật tiếp tục đẩy mạnh phân cấp, phân quyền trong lĩnh vực địa chất, khoáng sản; đáp ứng yêu cầu giảm đầu mối, tăng tính chủ động của địa phương và rút ngắn quá trình xử lý thủ tục.

Đại biểu Lê Minh Nam (Đoàn ĐBQH TP. Cần Thơ) đánh giá, việc Dự thảo Luật phân quyền cho Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp tỉnh giải quyết thủ tục chấp thuận thăm dò, khai thác khoáng sản tại khu vực cấm hoặc khu vực tạm thời cấm hoạt động khoáng sản là một nỗ lực đổi mới tích cực, giúp phát huy tính chủ động của địa phương, nâng cao hiệu quả khai thác nguồn lực.

Tuy nhiên, đại biểu lo ngại có thể xuất hiện nguy cơ địa phương vì mục tiêu tăng trưởng kinh tế ngắn hạn hoặc thu ngân sách mà nới lỏng kiểm soát; công tác kiểm soát về quốc phòng, an ninh tại các khu vực trọng yếu có thể thiếu góc nhìn tổng thể ở tầm quốc gia. Đồng thời, một địa phương vừa quyết định chấp thuận khai thác tại khu vực cấm, vừa kiểm tra, giám sát quá trình thực hiện có thể làm giảm hiệu quả của cơ chế kiểm soát chéo độc lập. Đại biểu đề nghị xác định rõ các giải pháp kiểm soát, giám sát để hạn chế rủi ro.

Đối với khu vực thăm dò, khai thác khoáng sản nằm trên địa bàn từ 2 đơn vị hành chính cấp tỉnh trở lên, đại biểu Nguyễn Thanh Xuân (Đoàn ĐBQH TP. Huế) đánh giá tích cực cơ chế xác định địa phương có diện tích khu vực khoáng sản lớn nhất làm đầu mối xử lý, đồng thời lấy ý kiến các địa phương liên quan.

Để quy định thực sự khả thi, đại biểu đề nghị làm rõ thời hạn lấy và trả lời ý kiến, trách nhiệm của cơ quan được lấy ý kiến cũng như cách xử lý khi các địa phương có quan điểm khác nhau. Đặc biệt, cần tránh để cơ chế lấy ý kiến làm phát sinh thêm một vòng thủ tục, hồ sơ phải đi qua nhiều cơ quan và không xác định được cơ quan chịu trách nhiệm cuối cùng.

Với lĩnh vực có tính chuyên môn sâu như địa chất, khoáng sản, các ĐBQH cũng nhấn mạnh việc bảo đảm năng lực, điều kiện thực thi của chính quyền địa phương khi được phân cấp, giao quyền.

Đại biểu Lý Thị Lan (Đoàn ĐBQH tỉnh Tuyên Quang) cho rằng, cần đặc biệt quan tâm sự đồng bộ giữa chuyển giao thẩm quyền và chuyển giao điều kiện thực hiện thẩm quyền. Địa phương tiếp nhận nhiệm vụ phải có đầy đủ dữ liệu về khu vực khoáng sản, kết quả điều tra, thăm dò trữ lượng, lịch sử cấp phép, hiện trạng khai thác, nghĩa vụ tài chính, môi trường và các nghĩa vụ pháp lý còn phải thực hiện.

Việc hoàn thiện Luật Địa chất và khoáng sản không chỉ nhằm giải quyết những vướng mắc trước mắt trong cung ứng vật liệu xây dựng; xa hơn, đó là việc xây dựng một phương thức quản lý vừa thông thoáng hơn cho phát triển, vừa chặt chẽ hơn trong bảo vệ và sử dụng nguồn tài nguyên quốc gia./.