Gen Alpha và sách

PGS. TS Hoàng Văn Xiêm trò chuyện cùng học sinh Trường TH, THCS & THPT Fansipan trong Ngày hội sách 2026.

Trong cuộc đối thoại đầy cảm hứng với học sinh Trường TH, THCS & THPT Fansipan (phường Hạc Thành, tỉnh Thanh Hóa), PGS. TS Hoàng Văn Xiêm, Chủ nhiệm, sáng lập Bộ môn Kỹ thuật Robotics, Trường Đại học Công nghệ, Đại học Quốc gia Hà Nội đã khẳng định: “Trí tuệ nhân tạo là công cụ xử lý dữ liệu dựa trên những gì đã có, còn sách mới là “chìa khóa” cốt lõi để xây dựng tư duy hệ thống và thế giới quan sâu sắc”. Lời chia sẻ của một chuyên gia hàng đầu về công nghệ nhưng lại đề cao giá trị của sách và việc đọc sách đã tạo nên một sự tương phản mạnh mẽ, nhắc nhở rằng việc đưa sách đến gần trẻ em lúc này không chỉ là sinh hoạt văn hóa, mà là một hành trang cần thiết.

Không gian phòng đọc dành cho thiếu nhi tại Thư viện tỉnh Thanh Hóa

Tại Thư viện tỉnh Thanh Hóa, không gian đọc dành cho thiếu nhi đang có sự nâng cấp rõ nét, hướng tới mô hình hiện đại, thân thiện. Với diện tích khoảng 500m2, phục vụ trung bình 250 bạn đọc, khu vực “không gian mở” được thiết kế thành hai phân khu riêng biệt: không gian động phục vụ thảo luận, trải nghiệm và không gian tĩnh dành cho việc đọc, học tập chuyên sâu.

Hiện nay, thư viện đang sở hữu nguồn tài liệu đồ sộ với gần 40.000 bản sách, trong đó khoảng 90% là các đầu sách kỹ năng sống, truyện tranh, khoa học và văn học kinh điển, được tuyển chọn kỹ lưỡng phù hợp với tâm sinh lý của trẻ từ 6 đến 15 tuổi.

Trong thời gian qua, thư viện đã chủ động tạo ra các hình thức phục vụ tại chỗ như hướng dẫn đọc, kể chuyện, sinh hoạt chuyên đề và các hoạt động trải nghiệm hè. Đặc biệt, việc ứng dụng nền tảng số với các chuyên mục như “Mỗi tuần một cuốn sách”, “Cô kể bé nghe” đã góp phần đưa việc đọc trở thành một trải nghiệm gần gũi, hấp dẫn đối với bạn nhỏ.

Thư viện lưu động phục vụ học sinh

Bên cạnh không gian đọc hiện đại tại chỗ, những chuyến xe thư viện lưu động đa phương tiện - được trang bị máy tính, thiết bị nghe nhìn cùng hàng nghìn đầu sách - vẫn đều đặn đến với các trường học, khu dân cư, mở rộng cơ hội tiếp cận tri thức cho bạn đọc nhỏ tuổi. Sự kết hợp linh hoạt giữa mô hình thư viện cố định và lưu động không chỉ nâng cao hiệu quả phục vụ mà còn góp phần khẳng định vai trò của Thư viện tỉnh Thanh Hóa trong việc nuôi dưỡng thói quen đọc sách cho thế hệ trẻ, hướng tới xây dựng và phát triển bền vững văn hóa đọc trong bối cảnh mới.

Hoạt động “Đổi sách lấy cây” tại ngày hội sách Trường TH, THCS & THPT Fansipan.

Để nuôi dưỡng niềm say mê đọc sách ở trẻ, trước hết cần giúp các em cảm nhận sách như một người bạn gần gũi. Những hoạt động tại trường học như “Đổi sách lấy cây xanh”, “Đổi sách lấy đồ dùng học tập” đã mang lại cho sách một đời sống mới, gần gũi và thiết thực.

Bên cạnh đó, việc tự tay thiết kế bookmark không chỉ tạo hứng thú mà còn giúp mỗi bạn nhỏ gửi gắm dấu ấn cá nhân vào “người bạn tri thức” của mình. Khi sách được nâng niu qua những trải nghiệm thực tế như thế, việc đọc không còn là nhiệm vụ mà trở thành một hành trình kết nối đầy cảm xúc.

Phòng sách Hội An, nơi các em đọc sách và kết nối bạn bè.

Thói quen đọc sách chỉ có thể hình thành bền vững khi được nuôi dưỡng trong một cộng đồng cùng chia sẻ niềm vui đọc. Phòng sách Hội An (phường Hạc Thành) là một mô hình phi lợi nhuận giàu ý nghĩa, góp phần đưa sách đến gần hơn với bạn đọc. Ra đời với mục tiêu khuyến khích văn hóa đọc và lan tỏa tri thức, nơi đây đã trở thành điểm hẹn quen thuộc của những người yêu sách. Tại đây, trẻ không cảm thấy áp lực của việc “phải đọc”, mà các em được tự do khám phá trong một không gian kết nối, nơi tri thức được trao đi một cách tự nguyện và ấm áp.

Tuy nhiên, mọi nỗ lực của nhà trường hay cộng đồng sẽ trở nên vô nghĩa nếu thiếu đi “pháo đài” gia đình. Gia đình là nơi hình thành thói quen đầu tiên. Một đứa trẻ thấy cha mẹ cầm sách thay vì điện thoại sẽ tự khắc hình thành sự tò mò với những trang giấy. Những giờ đọc sách cùng con, những buổi thảo luận về một nhân vật trong truyện chính là lúc cha mẹ giúp con rèn giũa trí tuệ cảm xúc, điều mà AI dù thông minh đến đâu cũng không bao giờ có được.

Đọc sách cùng con, làm bạn với con.

Trong kỷ nguyên công nghệ lên ngôi, sách vẫn giữ nguyên giá trị là kho tàng tri thức bền vững. Phát triển văn hóa đọc chính là hành trình để mỗi cá nhân trở thành một phiên bản khác biệt. AI có thể tổng hợp thông tin, nhưng không thể thay thế được cái “tôi” độc lập, khả năng cảm thụ nhân văn và tư duy phản biện.

Niềm vui đọc sách của các em học sinh.

Thông điệp từ những hội sách, phòng đọc cộng đồng hay những giờ đọc tại các ngôi trường đều gặp nhau ở một điểm: Đưa sách đến gần hơn với những “công dân nhí” chính là cách người lớn giúp thế hệ trẻ làm chủ được công nghệ bằng sự thông tuệ và bản sắc riêng. Thế hệ Alpha có thể lớn lên cùng thuật toán, nhưng nhờ có sách, các em sẽ sở hữu một tâm hồn không bị “mã hóa”. Đó chính là giá trị nhân văn cao đẹp nhất mà từ ngày hôm nay chúng ta có thể xây dựng cho thế hệ tương lai.