Dự Lễ Tủ Cải quan trọng nhất đời người Dao Quần Chẹt

Lễ Tủ Cải rất quan trọng với người cộng đồng người Dao. Ảnh: Bảo Hân

Ngày hội vui của cả cộng đồng

Thôn Đồng Khuôn, xã La Bằng (tỉnh Thái Nguyên) là nơi sinh sống của 7 dân tộc anh em Kinh, Dao, Thái, Tày, Nùng, Thổ, Cao Lan. Trong đó, người Dao Quần Chẹt (một nhánh của dân tộc Dao) chiếm đa số. Người Dao Quần Chẹt nơi đây không chỉ giỏi làm kinh tế, mà còn đang gìn giữ nét văn hóa truyền thống lâu đời vô cùng độc đáo với Lễ Tủ Cải.

Chuẩn bị dệt chiếu từ những cây lúa nếp trổ bông đẹp nhất. Ảnh: Bảo Hân

Ông Bàn Văn Thái, Bí thư chi bộ thôn Đồng Khuôn giới thiệu, đàn ông người Dao trải qua Lễ Tủ Cải - hay lễ cấp sắc - chính là khẳng định đủ tâm, đức để phân biệt phải, trái. Như vậy, họ mới được công nhận là con cháu tổ tiên, có đủ tư cách thờ cúng, gánh vác công việc của dòng họ. Ngày tổ chức Lễ Tủ Cải được chọn kỹ, kiêng trùng với các ngày mất của người trong gia đình. Người thụ lễ tuyệt đối kỵ làm việc xấu, việc ác.

Chuẩn bị sớ cho tổ tiên. Ảnh: Bảo Hân

Còn ông Dương Trung Thái, một Mo làng cho biết thêm, phải là người đàn ông hội tụ các yếu tố như gia đình yên ấm, con cái thành đạt, điều kiện kinh tế khá giả mới được xem xét cấp sắc. Lễ Tủ Cải có thể kéo dài từ 3 đến 7 ngày, mời cỗ bà con đến chung vui. Càng đông khách đến dự lễ Tủ Cải thì càng vinh dự cho gia chủ.

Đúng dịp Tết Dương lịch năm nay, nhà anh Bàn Sinh Cường (sinh năm 1982, ở thôn Đồng Khuôn, xã La Bàng, Thái Nguyên) tổ chức lễ Tủ Cải. Từ nhiều tháng trước, lúa nếp trên nương đã được lựa chọn, từng cây chắc mẩy, trổ bông lớp lớp để phơi khô nguyên gốc dùng làm nguyên liệu dệt chiếc chiếu cho người trưởng thành. Lợn cũng được vỗ béo, gà được chăm chút mỡ màng…

Anh Bàn Sinh Cường - áo đen ở giữa, đang hoàn thành các nghi thức trưởng thành trong lễ Tủ Cải (Ảnh: Bảo Hân)

Trước “giao thừa” năm 2005 và 2006, sân nhà anh Cường rộng là thế bỗng “chật như nêm”, nhộn nhịp người tham gia các phần việc trong nghi lễ cấp sắc cho anh. Tại gian chính giữa của ngôi nhà treo bộ tranh thờ, 7 thầy cúng - ví như người thầy dẫn dắt - cùng các học trò là trung tâm, người dân biết hát, biết múa trong thôn ai cũng tham gia. Tiếng chuông theo điệu múa, tiếng lầm rầm khấn vái của 7 người thầy râm ran nhiều ngày.

Với nhiều nghi lễ mang dấu ấn văn hóa độc đáo như: dệt chiếu từ những cây lúa nếp nguyên gốc rạ gia đình để sẵn từ trước, lễ nhận 7 thầy Mo ví như người hướng dẫn để gia chủ được công nhận trưởng thành, lễ treo các bức tranh thờ tưởng nhớ công lao tổ tiên người Dao… thì phần quan trong nhất buổi lễ diễn ra vào đúng giờ Tý ngày thứ hai của lễ Tủ Cải. Vào thời khắc này, vợ anh Bàn Sinh Cường là chị Nghiêm Thị Hường (sinh năm 1983, dân tộc Thổ) trong trang phục cô dâu được mẹ chồng dắt ra trước sân nhà chứng kiến chồng nhận sắc phong công nhận là người trưởng thành.

Chị Nghiêm Thị Hường, vợ anh Bàn Sinh Cường, đóng một vai trò quan trọng trong nghi lễ Tủ Cải. Ảnh: Bảo Hân

Đúng nửa đêm giờ Tý, khi đất trời giao thoa, hàng loạt nghi lễ tôn giáo diễn ra. Thời khắc này, người được lựa chọn hiểu là đang được du lịch trong thế giới người âm nằm thiêm thiếp. Thầy Cả - cũng là Trưởng thôn Bàn Văn Phúc - nhảy quanh manh chiếu lặp đi lặp lại 18 lần theo các nghi lễ nghiêm ngặt. Tay cầm kiếm lệnh, thầy làm phép “Yểm đầu thiếp” cho người được lựa chọn.

Bảo tồn và phát huy

Ông Bàn Văn Thái, Bí thư chi bộ thôn Đồng Khuôn cho biết, khi các nghi thức tôn giáo Lễ Tủ Cải kết thúc, cả bản bước vào phần hội trong những ngày vui tiếp theo trong điệu múa, tiếng chuông rộn ràng.

Những người đàn ông Dao trong điệu múa chuông. Ảnh: Bảo Hân

Tiến sĩ Đinh Đức Tiến, Giảng viên khoa Lịch Sử - Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội thông tin, theo nhiều tài liệu, tổ tiên người Dao di cư từ Trung Quốc vào khoảng thế kỷ XIII theo các tuyến sông lớn như sông Chảy và sông Lô để vào nước ta. Lễ Tủ Cải, hay lễ cấp sắc, của người Dao là tổng hòa các loại hình văn hóa dân gian như múa chuông, hát Páo dung, nghệ thuật tạo hình, thể hiện tinh hoa văn hóa, kết nối cộng đồng…

“Lễ Tủ Cải của người Dao Quần Chẹt mang màu sắc tâm linh huyền ảo, nhưng lại phản ánh một hiện thực về ước mơ, khát vọng của con người về hình mẫu người đàn ông Dao hội đủ những đức tính tiêu biểu, sức khỏe, thành đạt, trách nhiệm với dòng tộc, cộng đồng. Lễ Tủ Cải của người Dao Quần Chẹt đã được công nhận là Di sản Văn hóa Phi vật thể Quốc gia”, Tiến sĩ Đinh Đức Tiến nói.

Nghi lễ tiếp nhận sắc phong công nhận anh Bàn Sinh Cường là người trưởng thành. Ảnh: Bảo Hân

Ông Nguyễn Tùng Lâm, Trưởng Phòng Quản lý Du lịch, Sở Văn hóa Thể thao và Du lịch tỉnh Thái Nguyên cho biết, Thái Nguyên khi sáp nhập với tỉnh Bắc Kạn là địa phương đa sắc tộc lớn nhất cả nước, với 51/53 dân tộc anh em cùng sinh sống.

Cũng vì thế, Thái Nguyên là địa phương có tới 46 Di sản Văn hóa Phi vật thể Quốc gia được công nhận, trong đó có lễ Tủ Cải của người Dao. Đây cũng là lợi thế để bà con dân tộc phát triển kinh tế xanh, vừa trồng chè, vừa làm du lịch.

Gắn bảo tồn nét văn hóa đặc trưng với phát triển du lịch của người Dao Quần Chẹt đang dần khẳng định là hướng đi đúng, khi lấy văn hóa làm nền tảng để tạo ra sản phẩm du lịch độc đáo, bền vững, vừa giữ gìn bản sắc dân tộc, vừa tạo sinh kế cho cộng đồng, đảm bảo lợi ích lâu dài…

Điệu múa Dao trong lễ Tủ Cải. Clip: Bảo Hân

Ngân Hạ - Bảo Hân