Doanh nghiệp cần chuẩn bị gì để tận dụng FTA với EFTA?

Việt Nam và Hiệp hội Thương mại tự do châu Âu (EFTA) đã chính thức tuyên bố kết thúc đàm phán hiệp định thương mại tự do (FTA) vào ngày 2/7, sau gần 14 năm thương lượng. Sau khi được ký kết và có hiệu lực, đây sẽ là FTA thứ 18 của Việt Nam.

EFTA gồm Thụy Sĩ, Na Uy, Iceland và Liechtenstein, tuy quy mô dân số không lớn nhưng có trình độ phát triển cao, sức mua tốt, năng lực công nghệ, tài chính, đổi mới sáng tạo, quản trị chuỗi cung ứng và tiêu chuẩn phát triển bền vững ở nhóm hàng đầu thế giới. Năm 2025, kim ngạch thương mại song phương giữa hai bên đạt khoảng 4,8 tỷ EUR (không tính thương mại vàng của Thụy Sĩ), trong đó Việt Nam xuất siêu khoảng 2,5 tỷ EUR.

Dù quy mô thương mại chưa lớn so với nhiều đối tác khác, các chuyên gia đánh giá dư địa tăng trưởng còn rất đáng kể nhờ sức mua cao, môi trường kinh doanh minh bạch và nhu cầu lớn đối với các sản phẩm có chất lượng. Đây cũng là đây "khuôn khổ" để doanh nghiệp Việt Nam nâng cấp năng lực cạnh tranh, từ chất lượng sản phẩm, truy xuất nguồn gốc, quản trị tuân thủ đến phát triển thương hiệu.

Thuế quan mở cửa, tiêu chuẩn cũng cao hơn

Một trong những nội dung được cộng đồng doanh nghiệp quan tâm nhất là cam kết về thương mại hàng hóa.

Theo Phòng WTO và Hội nhập (Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam - VCCI), các nước EFTA sẽ tiếp tục duy trì việc xóa bỏ hoàn toàn thuế nhập khẩu đối với hàng công nghiệp và thủy sản có xuất xứ Việt Nam ngay khi hiệp định có hiệu lực. Đây là lợi thế đáng kể đối với các ngành xuất khẩu chủ lực như dệt may, da giày, đồ gỗ, điện tử và thủy sản.

Ở chiều ngược lại, Việt Nam sẽ cắt giảm và xóa bỏ phần lớn thuế nhập khẩu đối với hàng công nghiệp và thủy sản từ EFTA theo lộ trình tối đa 11 năm.

Đối với hàng công nghiệp và thủy sản, các nước EFTA cam kết tiếp tục duy trì việc xóa bỏ hoàn toàn thuế nhập khẩu đối với các sản phẩm có xuất xứ từ Việt Nam ngay khi Hiệp định có hiệu lực. Ảnh: TCCT

Đối với nông sản, hai bên lựa chọn lộ trình mở cửa phù hợp với mức độ nhạy cảm của từng mặt hàng. Một số sản phẩm thế mạnh của EFTA như phô mai, sô-cô-la, thực phẩm cho trẻ em và thực phẩm bổ sung sẽ được hưởng thuế suất 0% khi vào thị trường Việt Nam theo lộ trình tối đa 16 năm.

Không dừng ở ưu đãi thuế quan, Hiệp định còn bao quát nhiều lĩnh vực như thương mại dịch vụ, đầu tư, sở hữu trí tuệ, mua sắm chính phủ, cạnh tranh, phòng vệ thương mại, thương mại và phát triển bền vững, đồng thời có các chương riêng về doanh nghiệp nhỏ và vừa, hợp tác và xây dựng năng lực.

Một điểm đáng chú ý khác là các cam kết về tạo thuận lợi thương mại. Hai bên thống nhất đơn giản hóa thủ tục hải quan, tăng cường minh bạch, áp dụng các tiêu chuẩn quốc tế và thực hiện đầy đủ các cam kết của WTO về tạo thuận lợi thương mại. Hiệp định cũng thiết lập cơ chế hợp tác nhằm giảm các rào cản kỹ thuật trong thương mại và tăng cường minh bạch đối với các biện pháp kiểm dịch động, thực vật.

Bên cạnh đó, cơ chế cộng gộp xuất xứ giữa Việt Nam và các nước EFTA, cũng như khả năng cộng gộp đối với một số nguyên liệu phi nông nghiệp có xuất xứ ASEAN hoặc EU trong những trường hợp đáp ứng điều kiện của hiệp định, được kỳ vọng sẽ tạo thuận lợi hơn cho doanh nghiệp trong việc đáp ứng quy tắc xuất xứ để hưởng ưu đãi thuế quan.

Doanh nghiệp phải chuẩn bị từ trước khi hiệp định có hiệu lực

Theo bà Nguyễn Thị Hoàng Thúy, Tham tán Thương mại Việt Nam tại Thụy Điển kiêm nhiệm Na Uy, Iceland và Latvia, kết thúc đàm phán mới là bước khởi đầu. Khoảng thời gian từ khi kết thúc đàm phán đến khi Hiệp định được ký kết, phê chuẩn và có hiệu lực là giai đoạn quan trọng để doanh nghiệp chuẩn bị năng lực cạnh tranh.

Theo bà, doanh nghiệp trước hết cần rà soát danh mục sản phẩm để xác định mặt hàng nào được hưởng lợi nhiều nhất từ Hiệp định, mặt hàng nào đang chịu rào cản thuế quan hoặc rào cản kỹ thuật và đâu là sản phẩm có thể gia tăng giá trị khi đáp ứng các tiêu chuẩn xanh, sạch và phát triển bền vững.

Bên cạnh đó là xây dựng hồ sơ tuân thủ. Đối với các thị trường Bắc Âu, chất lượng sản phẩm là điều kiện cần nhưng chưa đủ. Doanh nghiệp cần chuẩn bị đầy đủ hồ sơ về xuất xứ, chất lượng, an toàn thực phẩm, môi trường, truy xuất nguồn gốc, trách nhiệm xã hội và các chứng từ liên quan để đáp ứng yêu cầu của nhà nhập khẩu cũng như cơ quan quản lý.

Đối với các ngành như nông sản, thực phẩm và thủy sản, việc bảo đảm chất lượng ổn định, quy trình bảo quản lạnh, bao bì, nhãn mác và khả năng truy xuất nguồn gốc sẽ đóng vai trò quyết định trong việc tiếp cận các chuỗi bán lẻ lớn tại EFTA.

Theo các chuyên gia, doanh nghiệp cũng không nên cạnh tranh chủ yếu bằng giá. Với các thị trường như Na Uy hay Iceland, lợi thế nằm ở những sản phẩm có chất lượng cao, đáp ứng tiêu chuẩn bền vững, có giá trị gia tăng hoặc mang bản sắc riêng.

Ngoài ra, doanh nghiệp cần tiếp tục theo dõi quá trình hoàn thiện văn bản Hiệp định để cập nhật đầy đủ các cam kết về biểu thuế, quy tắc xuất xứ, cơ chế chứng nhận xuất xứ, dịch vụ, đầu tư và các quy định chuyển tiếp. Việc chuẩn bị sớm sẽ giúp doanh nghiệp tận dụng ưu đãi ngay khi hiệp định chính thức có hiệu lực.

Trong bối cảnh thương mại toàn cầu chịu tác động của xu hướng bảo hộ và các tiêu chuẩn phát triển bền vững ngày càng cao, FTA Việt Nam - EFTA được kỳ vọng sẽ mở thêm một kênh tiếp cận ổn định vào nhóm thị trường có sức mua lớn. Song cũng như nhiều FTA thế hệ mới khác, ưu đãi thuế quan chỉ thực sự trở thành lợi thế cạnh tranh khi doanh nghiệp đáp ứng được các tiêu chuẩn khắt khe về chất lượng, xuất xứ và phát triển bền vững.