Dân lập bia cho… quan

Thác bản văn bia xã Phú Thuận được lưu giữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm (ảnh trái) và chân dung cụ Quật Đình Ưng Ân - người được ca ngợi trong văn bia này. Ảnh: Tư liệu

Tấm bia làng Phú Thuận

Theo tư liệu Xã chí của tỉnh Quảng Nam, thời Lê Trung hưng, Phú Thuận thuộc huyện An Nông, phủ Điện Bàn, xứ Quảng Nam; đến triều Nguyễn, thuộc tổng Quảng Đại Thượng, huyện Duy Xuyên, phủ Thăng Hoa. Hơn 100 năm sau, Phú Thuận thuộc tổng Quảng Hòa, huyện Duy Xuyên; nay thuộc thôn Thuận Hòa, xã Đại Thắng, huyện Đại Lộc, tỉnh Quảng Nam.
Có một sự kiện độc nhất vô nhị ở đất Quảng vào đầu thế kỷ trước, đó là dân làng Phú Thuận tự nguyện dựng một tấm bia để ghi nhớ công đức một vị “dân chi phụ mẫu” (“cha mẹ của dân”) đương nhiệm. Do chiến tranh ác liệt nên tấm bia này bị thất lạc, song may mắn là thác bản văn bia xã Phú Thuận vẫn được lưu giữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm, ký hiệu 20412. Nội dung văn bia được phiên âm và dịch nghĩa như sau:

Phiên âm:

Thành Thái thập cửu niên ngũ nguyệt cát nhật, huyện đường Ưng lệnh công hiệu Quất Đình, tự Trọng Luân tiền Phụ chính thân thần Tuy Lý Vương chi tôn, Tôn nhân phủ Tả tôn khanh Quận công Hồng đại nhân chi tử. Công khoan hậu từ tường, xuất ư thiên tính tình thận cần, hựu doanh phong nhã. Ư Thành Thái Bính Ngọ xuân để lị ngô huyện hạ xa, dĩ lai đa hữu đức chính, huệ trạch bàng lưu, nghệ lan đồng thuận, nhân thính viễn bá tái đạo khẩu bài. Xã nội mộc đức khắc cốt minh tâm, sử vô dĩ kí chi hà dĩ biểu ngã công nhi thùy bất hủ. Cố thọ chi kiên mân dụng chí bất vong. Phú Thuận xã đồng chí hạ.

Dịch nghĩa:

Ngày tốt tháng 5 năm Thành Thái thứ 19 (1907), Lệnh công Ưng trên huyện đường hiệu Quất Đình, tự Trọng Luân, cháu của tiền Phụ chính thân thần Tuy Lý Vương, con trai Quận công Hồng đại nhân chức Tả tôn khanh Tôn nhân phủ. Ông khoan hậu, hiền từ, tốt bụng, tính bẩm sinh vốn cẩn trọng, cần mẫn, lại có phong thái nho nhã. Mùa xuân năm Bính Ngọ niên hiệu Thành Thái đến lị sở huyện ta, đến nay đức chính đã nhiều, ân huệ sâu dày, tiếng thơm trải rộng, khiến nơi xa cũng nức tiếng về lòng nhân của ngài. Xã nội được tắm gội ân đức, khắc cốt ghi tâm, nên không thể không chép lại việc này để biểu dương công đức của ông, khiến đời sau không quên. Vậy nên khắc vào bia đá để không bao giờ quên. Xã Phú Thuận cùng ghi chép.

Văn bia xã Phú Thuận tuy ngắn (chỉ hơn 130 chữ) nhưng cũng đã cung cấp thông tin quan trọng và thú vị về lai lịch cá nhân của vị tri huyện đương thời: Ông là người dòng dõi hoàng tộc, có ông nội và cha là những quan lớn của triều đình. Đặc biệt, người ông là Tuy Lý vương Miên Trinh (1820-1897) - con thứ 11 của vua Minh Mạng và là nhà thơ nổi tiếng của triều Nguyễn, từng được văn giới đương thời ngợi ca: Văn như Siêu, Quát vô Tiền Hán;/ Thi đáo Tùng, Tuy bất Thịnh Đường (Nghĩa là: Văn được như Nguyễn Văn Siêu, Cao Bá Quát thì trước đời Hán cũng không tìm thấy ai; Thơ đạt được bằng Tùng Thiện Vương, Tuy Lý Vương thì đời Thịnh Đường cũng không có).

Về đức độ và tài năng của vị tri huyện này, văn bia cho hay: Ông “khoan hậu, hiền từ, tốt bụng, tính bẩm sinh vốn cẩn trọng, cần mẫn, lại có phong thái nho nhã” và luôn giữ đạo làm quan: hết mực yêu dân, chăm lo cho dân có cuộc sống no đủ, yên vui: “Đức chính đã nhiều, ân huệ sâu dày, tiếng thơm trải rộng, khiến nơi xa cũng nức tiếng về lòng nhân của ngài”.

Có lẽ hiếm có vị quan nào của triều Nguyễn, nhất là một vị hoàng thân, lại được dân chúng đất Quảng trân trọng tôn vinh như thế! Lời khen đã khó, lập bia đá ghi ơn khi tại nhiệm lại càng khó hơn.

Hành trạng vị “dân chi phụ mẫu” được dân lập bia

Lần theo những thông tin mà văn bia làng Phú Thuận cung cấp, nhất là thông tin về dòng dõi hoàng tộc của vị “dân chi phụ mẫu”, các nhà nghiên cứu đã “giải mã” được hành trạng của ông.

Trong bài viết đăng trên Tạp chí Sông Hương số 402 (8-2022), tác giả Trần Văn Dũng cho biết: Vị quan Tri huyện đó là Nguyễn Phúc Ưng Ân, sinh năm 1868, tại làng Vỹ Dạ (Huế), tự Quật Đình, hiệu Trọng Luân. Ông sinh ra trong một gia đình hoàng tộc nhà Nguyễn tiêu biểu, có truyền thống về thi thư lễ nhạc. Cha Ưng Ân là Hường (Hồng) Nhung (1844-1923), năm 1859 được tập phong tước Tuy Lý quận công sung Tả Tôn khanh Tôn nhân phủ, năm 1902 là Tham tri Bộ Lễ, sau khi mất được truy phong hàm Thượng thư.

Lúc mới chào đời, Ưng Ân được đặt tên là Ưng Vui (tức Mệ Vui). Ông chọn biệt hiệu Quật Đình có nghĩa là ngôi nhà ở giữa vườn quất. Là người có tư chất thông minh, hiếu học, xuất thân từ trường Quốc Tử Giám, Ưng Ân bước vào chốn quan trường với một tâm thế không bị ràng buộc bởi danh lợi. Ông luôn giữ phẩm tiết thanh cao, chính trực, dĩ công vi thượng, vui với thiên nhiên và những bạn bè tri kỷ.

Sau thời gian làm Tri huyện Duy Xuyên, Quảng Nam, Ưng Ân được triều đình điều chuyển về kinh đô Huế, giữ chức Thị lang Bộ Học. Năm Khải Định thứ 7 (1922), ông được bổ nhiệm giữ chức Tham tri Bộ Hình. Một năm sau, ông từ quan để vui thú điền viên. Song, vẫn được triều đình rất ưu ái: năm 1930, được phong chức Thượng thư Bộ Lễ trí sự; năm 1937 tiếp tục được phong hàm Hiệp tá Đại học sĩ.

Sinh thời, Ưng Ân là một trong những thành viên trọng yếu của Vỹ Hương thi xã (1933-1945) do Ưng Bình Thúc Giạ Thị làm chủ soái nổi tiếng đất Thần kinh. Ông còn được biết đến không chỉ là một họa sĩ tài hoa, góp phần lưu giữ những hình ảnh nghệ thuật cổ của đất đế đô mà còn là tác giả của các lời Ca Huế, đã được in thành sách với nhan đề: Xuân thành ca khúc (1929), Xuân thành ca khúc tục biên (1935).

Sau thời gian lâm bệnh nặng, Quật Đình Ưng Ân giã từ cõi đời vào ngày 5-12-1937 để lại niềm tiếc thương vô hạn trong lòng mọi người. Trong bản tin phân ưu, Báo Tràng An số 283, ra ngày 21-12-1937, ca ngợi: “Cụ là một vị hưu quan có đức vọng lại là một thi gia có biệt tài”.

VÂN TRÌNH