Cơ giới hóa thúc đẩy canh tác 'lúa Xanh' vùng ĐBSCL

Cơ giới hóa trong xử lý rơm rạ - Ảnh: V.K.K

Trong chiến lược phát triển 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp tại ĐBSCL, cơ giới hóa được xác định là giải pháp trung tâm để hiện thực hóa mục tiêu “1 phải 5 giảm” (1 Phải: Sử dụng giống lúa xác nhận nguồn gốc rõ ràng, đạt chuẩn; 5 Giảm: Giảm lượng giống gieo sạ; Giảm lượng phân bón (đặc biệt là phân đạm); Giảm thuốc bảo vệ thực vật; Giảm nước tưới (kỹ thuật ngập - khô xen kẽ); Giảm thất thoát sau thu hoạch) và tăng trưởng xanh.

Theo các nghiên cứu và chuyển giao kỹ thuật của Viện Nghiên cứu Lúa gạo Quốc tế - International Rice Research Institute (IRRI), cơ giới hóa không chỉ nâng cao hiệu quả sản xuất mà còn góp phần giảm đáng kể phát thải khí nhà kính, đặc biệt là methane (CH₄), thông qua quản lý nước và rơm rạ bền vững.

Nhóm nghiên cứu chuyên đề trực thuộc IRRI “Cơ giới hóa trong sản xuất lúa chất lượng cao và phát thải thấp” do các ông bà: Nguyễn Văn Hùng, Nguyễn Văn Hiếu, Nguyễn Hữu Diễm Hà, Trần Thị Cẩm Nhung, Nguyễn Thanh Nghị và các cộng sự thực hiện. Nhóm nghiên cứu cho rằng: muốn xây dựng vùng nguyên liệu lúa gạo chất lượng cao quy mô lớn, phải tích hợp đồng bộ cơ giới hóa với tiến bộ kỹ thuật và nông nghiệp số.

Những điểm nghẽn của sản xuất lúa truyền thống

Hiện nay, nhiều diện tích lúa ở Việt Nam vẫn còn tập quán sạ lan với lượng giống cao, dẫn đến mật độ dày, sâu bệnh nhiều và phụ thuộc lớn vào phân bón, thuốc bảo vệ thực vật. Bên cạnh đó, tổn thất thu hoạch và sau thu hoạch còn cao.

Đặc biệt, tình trạng đốt rơm rạ tại ruộng hoặc vùi rơm trên nền ruộng ngập nước gây ô nhiễm môi trường, thất thoát dinh dưỡng và gia tăng phát thải khí nhà kính.

Ông Nguyễn Văn Hùng cho rằng, nếu không thay đổi phương thức canh tác, rất khó đạt mục tiêu giảm phát thải theo cam kết quốc gia. Cơ giới hóa chính xác là chìa khóa để kiểm soát đầu vào, tối ưu quy trình và tạo nền tảng đo đếm phát thải.

Cơ giới hóa trong gieo sạ - Ảnh: IRRI cung cấp

Cơ giới hóa gieo sạ chính xác kết hợp vùi phân

Một trong những giải pháp nổi bật được IRRI và các đối tác triển khai là cơ giới hóa sạ hàng kết hợp vùi phân (mDSR). Công nghệ này áp dụng khoảng cách hàng 12x38 cm, mật độ gieo ≤70 kg/ha, giảm khoảng 20% lượng giống so với sạ lan. Hạt giống được gieo bằng cơ chế khí động, phân phối thông minh, lún xuống mặt ruộng 1–2 mm; đồng thời phân được vùi sâu 3–4 cm.

Trình diễn về cơ giới hóa trên đồng ruộng ở ĐBSCL của IRRI - Ảnh: IRRI cung cấp

Theo ông Nguyễn Văn Hiếu, kết quả thực tế tại ĐBSCL cho thấy phương pháp này giúp giảm 20–30% thuốc bảo vệ thực vật, tăng năng suất trên 5%, hạn chế đổ ngã và giảm thất thoát sau thu hoạch. Việc vùi phân sâu giúp cây hấp thu dinh dưỡng hiệu quả hơn, hạn chế bốc hơi và rửa trôi, qua đó giảm phát thải nitrous oxide (N₂O).

Đáng chú ý, công nghệ này đã được chuyển giao sang Campuchia, Ấn Độ, Philippines và Việt Nam; đồng thời đang lên kế hoạch mở rộng sang Thái Lan và Lào. Điều này cho thấy tiềm năng nhân rộng mô hình trong khu vực châu Á.

Nông nghiệp tuần hoàn từ rơm rạ

Quản lý rơm rạ là trụ cột thứ hai trong chiến lược phát thải thấp. IRRI khuyến nghị không đốt rơm để bảo vệ đa dạng sinh học và không vùi rơm trên ruộng ngập nước nhằm giảm phát thải methane. Thay vào đó, rơm rạ được thu gom bằng máy, phục vụ sản xuất nấm rơm, thức ăn chăn nuôi, vật liệu sinh học hoặc ủ thành phân hữu cơ.

Bà Nguyễn Hữu Diễm Hà phân tích, kinh tế tuần hoàn từ rơm kết hợp cơ giới hóa thu gom và ủ phân có thể giúp tăng khoảng 10% thu nhập cho nông dân và giảm tới 30% dấu chân carbon. Việc bổ sung vi sinh vật phân hủy nhanh (dạng viên hoặc dung dịch) khi xới vùi rơm giúp cải thiện sức khỏe đất, phục hồi hệ vi sinh và tăng độ phì.

Mô hình này không chỉ giảm phát thải mà còn tạo thêm sinh kế từ phụ phẩm nông nghiệp, hướng tới chuỗi giá trị bền vững.

Tích hợp nông nghiệp số và quản lý dữ liệu

Theo bà Trần Thị Cẩm Nhung, cơ giới hóa chỉ phát huy tối đa hiệu quả khi gắn với nông nghiệp số. Việc xây dựng cơ sở dữ liệu và bản đồ quản lý đất, dinh dưỡng, nước, khí hậu theo tiểu vùng sinh thái sẽ giúp điều hành sản xuất chính xác hơn. IRRI hiện đang phối hợp xây dựng nền tảng dữ liệu này, song cần sự tham gia của các bộ, viện, trường và doanh nghiệp tư nhân.

Nông nghiệp số cho phép theo dõi lượng giống, phân bón, nước tưới, qua đó chuẩn hóa quy trình và phục vụ đo lường – báo cáo – thẩm định (MRV) phát thải. Đây là điều kiện quan trọng để tiếp cận thị trường tín chỉ carbon trong tương lai.

Chính sách và đầu tư đồng bộ

Ông Nguyễn Thanh Nghị nhấn mạnh, để cơ giới hóa thực sự trở thành động lực chuyển đổi, cần ưu tiên đầu tư vào máy gieo sạ chính xác kết hợp vùi phân, phù hợp mục tiêu “1 phải 5 giảm”. Đồng thời, phải đầu tư nguồn lực đồng bộ về con người, công nghệ, hạ tầng và ứng dụng số, phù hợp từng điều kiện đất đai, thủy lợi và thị trường.

Các tiến bộ kỹ thuật như cơ giới hóa gieo sạ kết hợp vùi phân (được Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật công nhận năm 2024) và mô hình nông nghiệp tuần hoàn từ rơm (2023) đã đạt nhiều giải thưởng sáng tạo cấp thành phố và châu Á về nông nghiệp bền vững năm 2025. Đây là minh chứng cho tính khoa học và thực tiễn của giải pháp.

Nông dân và cán bộ nghiên cứu về trình diễn cơ giới hóa ở ĐBSCL - Ảnh: IRRI cung cấp

Cầu nối từ khoa học đến thực tiễn

Thí nghiệm đồng ruộng tại Cần Thơ và nhiều tỉnh ĐBSCL cho thấy, khi tích hợp cơ giới hóa – nông học – quản lý rơm – nông nghiệp số, chi phí đầu vào giảm rõ rệt, chất lượng hạt gạo được nâng cao và phát thải carbon giảm đáng kể. Tuy nhiên, thách thức vẫn là quy mô ruộng đất manh mún và khả năng tiếp cận máy móc của nông hộ nhỏ.

IRRI và các đối tác đề xuất phát triển dịch vụ cơ giới hóa tập trung thông qua hợp tác xã, tăng cường đào tạo, thay đổi hành vi theo hướng nông nghiệp chính xác và phát thải thấp.

Cơ giới hóa trong sản xuất lúa chất lượng cao không chỉ là giải pháp kỹ thuật mà còn là chiến lược chuyển đổi toàn diện, kết nối khoa học – chính sách – thị trường. Khi được triển khai đồng bộ, cơ giới hóa sẽ giúp ĐBSCL vừa nâng tầm giá trị hạt gạo, vừa thực hiện cam kết giảm phát thải, hướng tới một nền nông nghiệp xanh, thông minh và bền vững.

Văn Kim Khanh