Cơ chế đủ mở để khuyến khích an sinh dài hạn

Việc bổ sung giảm trừ thuế cho y tế và giáo dục là một bước tiến quan trọng, thúc đẩy an sinh trong dài hạn

Mức trần đề xuất còn “vênh” thực tế

Tại dự thảo Nghị định quy định chi tiết một số điều của luật Thuế thu nhập cá nhân đang lấy ý kiến rộng rãi, Bộ Tài chính đề xuất 2 phương án giảm trừ chi phí y tế, giáo dục – đào tạo cho người nộp thuế và người phụ thuộc. Theo đó, phương án 1 là giảm trừ chi phí y tế không quá 20 triệu đồng/năm, trừ các khoản chi thuộc trường hợp quy định tại điều 23 luật Bảo hiểm y tế; các khoản chi cho giáo dục – đào tạo tại cơ sở trong nước không quá 21 triệu đồng/năm. Phương án 2 là cho phép giảm trừ chi phí y tế không quá 23 triệu đồng/năm, trừ các khoản chi thuộc trường hợp quy định tại điều 23 luật Bảo hiểm y tế; các khoản chi cho giáo dục – đào tạo tại cơ sở trong nước không quá 24 triệu đồng/năm. Để được giảm trừ các khoản chi này, người nộp thuế phải có đầy đủ hóa đơn, chứng từ theo quy định của pháp luật. Riêng đối với chi phí y tế, cần có thêm bảng kê chi phí khám chữa bệnh theo quy định của Bộ trưởng Bộ Y tế.

Bà Bùi Thị Lệ Phương, Giám đốc Công ty TNHH Tài chính kế toán thuế Centax, việc bổ sung giảm trừ cho y tế và giáo dục là một bước tiến. Trước đây, chúng ta chỉ có giảm trừ gia cảnh cố định. Giờ đây, Nhà nước đã bắt đầu công nhận các chi phí thiết yếu mang tính đặc thù của từng gia đình. Qua đó, khuyến khích an sinh dài hạn. Chẳng hạn như việc nâng mức khống chế bảo hiểm hưu trí tự nguyện từ 1 triệu lên 3 triệu đồng là thay đổi rất thực tế. Nó cho thấy tư duy khuyến khích người dân tự lo cho tương lai, giảm áp lực lên hệ thống an sinh xã hội của Nhà nước. Đồng thời, thúc đẩy thị trường vốn. Chính sách giảm 50% thuế cho lợi tức từ các quỹ đầu tư chứng khoán, bất động sản là tín hiệu tốt để thu hút dòng vốn cá nhân vào các kênh đầu tư chuyên nghiệp, thay vì chỉ đầu cơ đất nền hay tích trữ vàng.

Tuy nhiên, cũng có ý kiến cho rằng các điểm mới này vẫn mang tính chất "sửa lỗi" và "chạy theo" thực tế hơn là một cuộc cách mạng về thuế. Nhiều định mức vẫn còn khá khiêm tốn so với đà lạm phát và mức sống tại các đô thị lớn.

Một chuyên gia phân tích, nên chọn phương án 2, thậm chí phương án 2 vẫn còn quá thấp. Bởi lẽ, xét về tính dự báo, thuế là chính sách có độ trễ. Nếu chọn phương án 1 (dựa trên số liệu 2026), thì ngay khi Nghị định có hiệu lực, nó đã bắt đầu lỗi thời. Phương án 2 có tính đến dự phòng cho các năm tiếp theo, giảm bớt việc phải sửa chính sách liên tục.

Xét về thực tế chi phí, mức 23 - 24 triệu đồng/năm (khoảng 2 triệu/tháng) cho giáo dục chỉ đủ đóng học phí ở các trường công lập chất lượng cao hoặc các trường tư thục mức trung bình thấp. Nếu gia đình có con học đại học hoặc trường quốc tế, mức này chỉ là "muối bỏ bể". Tương tự với y tế, một ca phẫu thuật hay điều trị bệnh mãn tính có thể tốn hàng trăm triệu, mức 23 triệu đồng là quá khiêm tốn.

Đảm bảo mục tiêu công bằng của chính sách

Chia sẻ về cơ sở xây dựng các mức giảm trừ này, ông Lưu Đức Huy, Phó cục trưởng Cục Quản lý, giám sát chính sách thuế, phí và lệ phí (Bộ Tài chính) cho biết, dự thảo tờ trình đã nêu rõ căn cứ từ số liệu thống kê chi tiêu thực tế. Theo đó, năm 2024, chi tiêu y tế bình quân đầu người của cả nước khoảng 3,5 triệu đồng/năm, riêng chi phí nội trú là 10,2 triệu đồng/người/năm. Mức chi tiêu bình quân cho giáo dục - đào tạo khoảng 9,6 triệu đồng/người/năm.

Trên cơ sở tỷ lệ người nộp thuế thu nhập cá nhân trên số người phụ thuộc là 0,8, mức chi tiêu tính toán cho cả người nộp thuế và người phụ thuộc vào khoảng 20,4 triệu đồng/năm đối với y tế và 19,2 triệu đồng/năm đối với giáo dục. Phương án 1 được xây dựng tương đối sát với mức chi tiêu bình quân này. Theo đó, mức giảm trừ y tế trong phương án 1 cao gấp khoảng 2 lần chi tiêu nội trú bình quân năm 2024, còn mức giảm trừ giáo dục cao gấp khoảng 2,2 lần mức chi tiêu bình quân cho giáo dục.

Song chuyên gia kinh tế Nguyễn Đức Độ, Phó Viện trưởng Viện Kinh tế - Tài chính (Học viện Tài chính) cho rằng, đây là những khoản chi thiết yếu, mang tính đầu tư cho nguồn nhân lực, do đó cần được nhìn nhận đúng vai trò trong cấu trúc thu nhập của người dân. Cách thiết kế chính sách cần tính đến sự khác biệt giữa các nhóm thu nhập. Nếu không đánh giá đầy đủ tác động, chính sách có thể mang lại lợi ích nhiều hơn cho nhóm có thu nhập khá - những người có khả năng kê khai và chứng minh chi phí, trong khi nhóm thu nhập thấp lại khó tiếp cận.

Trước thực tế đó, nhiều chuyên gia cho rằng, cần điều chỉnh mức giảm trừ theo hướng sát thực tế hơn, nhưng không nên bỏ hoàn toàn mức trần. Ông Nguyễn Văn Được, Tổng Giám đốc Công ty TNHH Kế toán và Tư vấn thuế Trọng Tín cách tiếp cận hiện nay của cơ quan soạn thảo vẫn mang tính thận trọng, nhưng chưa phản ánh đầy đủ thực tế chi tiêu. Ví dụ với những gia đình có nhiều con hoặc có người mắc bệnh nặng, chi phí y tế và giáo dục có thể lên tới hàng trăm triệu đồng mỗi năm, do đó cần có cơ chế phù hợp để phản ánh đúng thực tế.

Tuy nhiên, việc duy trì một mức trần nhất định vẫn là cần thiết để đảm bảo kiểm soát ngân sách và tránh bị lợi dụng chính sách. Vấn đề là mức trần cần đủ “mở”, có thể phân tầng theo từng nhóm chi phí hoặc từng đối tượng. Nếu quy định quá cứng nhắc, chính sách có thể vô tình tạo lợi thế cho nhóm có thu nhập cao - những người có đầy đủ hồ sơ tài chính, trong khi nhiều người thu nhập thấp lại khó tiếp cận. Điều này đi ngược lại mục tiêu công bằng của chính sách, ông Nguyễn Văn Được khẳng định.

Bên cạnh đó, các chuyên gia kiến nghị cần mở rộng hình thức chứng minh chi phí, như chấp nhận biên lai điện tử, sao kê chuyển khoản hoặc các xác nhận hợp pháp khác. Đồng thời, cần đẩy mạnh chuyển đổi số, kết nối dữ liệu giữa cơ quan thuế với hệ thống y tế, giáo dục và bảo hiểm để giảm thủ tục cho người dân.