Bảo vật kể chuyện con người ở làng cổ Phúc Xá - Bắc Biên

Lễ hội làng Phúc Xá - Bắc Biên diễn ra vào đầu tháng 6 âm lịch hàng năm.

Nằm bên bờ Bắc sông Hồng, làng Phúc Xá - Bắc Biên (phường Bồ Đề, Hà Nội) vẫn giữ trọn dáng dấp một ngôi làng Việt cổ với đình, chùa, lễ hội và những mâm cỗ do chính tay người dân chuẩn bị. Giữa nhịp sống hiện đại, mạch nguồn di sản nơi đây vẫn âm thầm chảy qua từng nếp nhà, từng dòng họ và qua cả những dòng minh văn trên bảo vật quốc gia Chuông An Xá.

Hồn làng từ những mâm cỗ hội

Hằng năm, cứ vào đầu tháng 6 âm lịch, sân đình Phúc Xá lại rộn ràng tiếng trống hội hòa cùng bước chân của đoàn người chuẩn bị cho lễ tưởng niệm ngày hóa của Thái úy Việt Quốc Công Lý Thường Kiệt. Phía sau những nếp nhà, hàng chục gia đình tất bật hoàn thiện mâm cỗ truyền thống để đón khách thập phương.

Năm nay, người dân trong làng cùng nhau chuẩn bị hơn một trăm mâm cỗ. Gà luộc lá chanh, thịt quay, bánh đúc, canh Phúc Xá… đều là những món ăn đã gắn bó với lễ hội từ lâu đời.

Không có bếp ăn dịch vụ hay đơn vị tổ chức chuyên nghiệp, người làng tự phân công nhau từ khâu đi chợ, nấu nướng đến bày biện. Người già hướng dẫn nghi lễ, phụ nữ quán xuyến bếp núc, thanh niên tham gia đoàn rước, trẻ nhỏ theo cha mẹ đến đình làng. Mỗi người một việc, cùng góp sức cho ngày hội lớn.

Điều khiến những mâm cỗ ấy trở nên đặc biệt không nằm ở số lượng hay sự cầu kỳ, mà ở ý nghĩa gắn kết cộng đồng. Với người dân Phúc Xá - Bắc Biên, đây không chỉ là bữa cỗ sau nghi lễ dâng hương, mà còn là dịp con cháu trở về, các dòng họ gặp gỡ, người làng cùng ngồi lại bên nhau, tiếp nối một nếp sinh hoạt đã được gìn giữ từ hàng trăm năm trước.

Đến dự lễ hội Phúc Xá - Bắc Biên, ít ai nghĩ rằng ngôi làng ven sông Hồng đã trải qua hàng thế kỷ giữa những biến động của lịch sử và đô thị hóa. Chỉ cách trung tâm Hà Nội vài cây số nhưng Phúc Xá - Bắc Biên vẫn giữ được dáng dấp của một làng Việt cổ với đình làng, mái chùa, những con ngõ nhỏ và nếp sinh hoạt cộng đồng.

Tương truyền, khi vua Lý Thái Tổ dời đô ra Thăng Long vào năm 1010, một bộ phận cư dân An Xá đã di chuyển khỏi khu vực xây dựng Hoàng thành để lập làng ở bãi bồi phía bắc sông Hồng. Dòng chảy lịch sử ấy đã hun đúc nên một cộng đồng gắn bó với Thăng Long suốt nhiều thế kỷ.

Trong tâm khảm của người dân, Thái úy Lý Thường Kiệt không chỉ là vị danh tướng dân tộc mà còn là Thành hoàng của làng. Mỗi mùa lễ hội, các dòng họ cùng chuẩn bị lễ vật, người già truyền nghi thức cho lớp trẻ, con cháu từ nhiều nơi trở về dự lễ. Chính sự tiếp nối ấy đã tạo nên giá trị của làng cổ Phúc Xá - Bắc Biên. Di sản không chỉ được lưu giữ trong di tích hay hiện vật, mà còn hiện diện trong đời sống của một cộng đồng vẫn đang thực hành và trao truyền những giá trị văn hóa từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Bảo vật kể chuyện con người

Sau hơn ba thế kỷ từ ngày được đúc, Chuông An Xá vẫn lưu giữ gần như nguyên vẹn những dòng minh văn kể về cộng đồng cư dân Cơ Xá xưa dưới thời Lê - Trịnh. Từ tên những người công đức, các chức dịch của làng đến những chỉ dụ miễn sưu thuế dành cho người dân địa phương, mỗi dòng chữ trên thân chuông đều góp phần tái hiện diện mạo của một vùng đất ven sông Hồng gắn bó với lịch sử Thăng Long. Chính giá trị tư liệu đặc biệt ấy đã đưa Chuông An Xá trở thành bảo vật quốc gia.

Nhưng điều thú vị hơn nằm ở hành trình của những cái tên được khắc trên thân chuông. Khi đối chiếu minh văn Chuông An Xá với các bia công đức của đình Phúc Xá được lập vào giai đoạn 1926 - 1930, nhiều nhà nghiên cứu nhận thấy không ít dòng họ tiếp tục xuất hiện sau hơn hai thế kỷ.

Phiên chợ quê với nông sản, đồ ăn vặt được tổ chức trong không gian hội làng.

Góc ông đồ tại không gian 'Phúc Xá Bắc Biên - Tiếp nối mạch nguồn văn hóa'.

Những họ Ngô Đăng, Nguyễn Hữu, Hồ Như, Nguyễn Ngọc, Nguyễn Văn, Đinh Kim, Lê Đăng, Nguyễn Phú, Phạm Vũ, Nguyễn Công, Vũ, Đào Công, Lê Đức... không chỉ còn trong những dòng chữ trên đồng hay trên bia đá. Con cháu của họ vẫn sinh sống tại Phúc Xá - Bắc Biên, vẫn giữ gia phả, chăm lo nhà thờ họ, tham gia việc làng và cùng nhau tổ chức lễ hội truyền thống mỗi năm.

Có lẽ, đó mới là điều làm nên nét riêng của Phúc Xá - Bắc Biên. Bởi ở nhiều nơi, di tích vẫn còn nhưng cộng đồng đã đổi thay; hiện vật vẫn được lưu giữ nhưng những tập tục gắn với nó dần phai nhạt.

Còn tại Phúc Xá - Bắc Biên, di tích, hiện vật và cộng đồng vẫn hiện diện trong cùng một không gian văn hóa. Đình là nơi diễn ra lễ hội, chùa vẫn là nơi người dân lui tới lễ Phật, còn những phong tục, nghi lễ vẫn được thực hành bởi chính con cháu của những dòng họ từng góp công dựng làng, dựng chùa từ nhiều thế kỷ trước.

Tuy nhiên, điều đáng quý nhất ở Phúc Xá - Bắc Biên không chỉ là những ngôi đình, mái chùa hay bảo vật quốc gia Chuông An Xá, mà là một cộng đồng vẫn đang sống cùng những di sản ấy.

Bảo vật quốc gia Chuông An Xá.

Mỗi mùa lễ hội, các bậc cao niên truyền lại nghi thức tế lễ cho lớp trẻ; những người phụ nữ tất bật bên gian bếp chuẩn bị hơn trăm mâm cỗ; thanh niên khoác áo lễ trong đoàn rước Văn; con cháu ở xa lại trở về thắp nén hương trước Thành hoàng làng.

Những việc làm bình dị ấy đã nối quá khứ với hiện tại, để di sản không chỉ được lưu giữ trong hiện vật hay hồ sơ xếp hạng, mà tiếp tục hiện diện trong đời sống cộng đồng.

Chiều xuống, sân đình Phúc Xá dần vắng sau hai ngày lễ hội. Tiếng trống hội lắng lại, những mâm cỗ được dọn đi, cờ hội khẽ lay trong gió. Nhưng câu chuyện của ngôi làng không khép lại.

Chuông An Xá vẫn ngân giữa mái chùa cổ, gia phả vẫn được gìn giữ trong các dòng họ, còn lịch sử về danh tướng Lý Thường Kiệt vẫn tiếp tục được kể cho lớp con cháu hôm nay và mai sau.