Văn hóa đọc của người trẻ đang thiếu điều gì?

Văn hóa đọc của người trẻ hôm nay có thể không thiếu sách, nhưng đang thiếu dần khả năng đọc chậm và đọc sâu. Trong bối cảnh sách giấy, sách điện tử, nội dung giới thiệu sách, tóm tắt sách và trích đoạn sách xuất hiện dày đặc trên các nền tảng số, vấn đề không còn nằm ở chỗ có gì để đọc. Cái đang mỏng đi là khả năng ở lại đủ lâu với một văn bản để hiểu hết ý và đi tới cùng một suy nghĩ.

Câu chuyện này hiện lên khá rõ tại Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam lần thứ 5 năm 2026 ở Thư viện Quốc gia Việt Nam. Trong chuỗi hoạt động năm nay có tọa đàm Người trẻ đọc gì trong thời đại số đã đưa ra câu hỏi cho thấy vấn đề không chỉ nằm ở việc người trẻ chọn đọc gì, mà còn ở cách họ tiếp nhận việc đọc trong đời sống số.

Người trẻ vẫn đọc mỗi ngày, nhưng chủ yếu qua màn hình với các bản review sách rất ngắn gọn được tổng hợp bởi AI. Vì vậy thứ người trẻ đang thiếu chắc chắn phải là sách, mà là khả năng đọc chậm, đọc sâu, đọc hết nội dung cuốn sách muốn truyền tải.

Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam 2026 cho thấy nỗ lực khuyến đọc đang được triển khai rộng khắp trên cả nước, với hệ thống hoạt động phong phú như triển lãm, tọa đàm, thi kể chuyện, trạm đổi sách và nhiều chương trình tương tác gắn với môi trường số. Nhưng từ sự phong phú ấy đến việc hình thành một thói quen đọc sâu ở người trẻ vẫn là một khoảng cách không nhỏ.

Các sự kiện về văn hóa đọc luôn thu hút giới trẻ tham gia đông đảo - Ảnh: Thư viện Quốc gia

Người trẻ không thiếu phương tiện để đọc

So với các thế hệ trước, người trẻ ngày nay tiếp cận sách dễ dàng hơn rất nhiều. Ngoài nhà sách và thư viện, họ còn có thể tìm sách qua sàn thương mại điện tử, nền tảng đọc trực tuyến, ứng dụng sách điện tử, máy đọc sách, điện thoại thông minh, máy tính bảng, podcast, video giới thiệu sách, các bản review ngắn và cả sách nói trên môi trường số. Nguồn tiếp cận rộng hơn, cách tìm sách cũng nhanh hơn. Vì vậy, nói người trẻ thiếu sách là chưa thật chính xác.

Nhưng tiếp cận sách thuận lợi không đồng nghĩa với đọc sâu hơn. Đọc một cuốn sách cho trọn nghĩa không chỉ là biết nội dung nói gì. Người đọc còn phải theo được cách tác giả đặt vấn đề, triển khai ý và dẫn tới kết luận. Muốn vậy, họ cần có thời gian, sự kiên nhẫn và khả năng giữ tập trung đủ lâu với văn bản.

Với nguồn tiếp cận như thế, có thể khẳng định, người trẻ vẫn đang tiếp cận tri thức đều đặn. Họ vẫn đọc, vẫn xem, vẫn nghe và vẫn tìm kiếm thông tin mỗi ngày. Nhưng phần lớn sự tiếp nhận ấy diễn ra qua những nội dung ngắn, nhanh và rời mảnh. Họ có thể nắm ý chính rất sớm, nhưng lại khó đi hết một bài viết dài hay một cuốn sách có nhiều lớp nội dung. Nói cách khác, điều đang suy giảm không phải là cơ hội tiếp cận sách, mà là khả năng đọc đến nơi đến chốn.

Vì vậy, sẽ không đủ nếu chỉ nhìn vào số đầu sách xuất bản mỗi năm, số chương trình khuyến đọc hay quy mô các buổi tọa đàm để kết luận văn hóa đọc đang mạnh hay yếu. Những con số ấy chỉ cho thấy hoạt động về sách đang sôi động đến đâu. Điều quan trọng hơn là người đọc hôm nay còn có thể ngồi lại với một văn bản dài, đọc đến nơi đến chốn và hiểu hết những gì văn bản muốn nói hay không.

Đọc nhiều nhưng không biết để làm gì

Xu hướng nổi bật là đọc nhanh, đọc tiêu đề hoặc tóm tắt thay vì đi sâu vào nội dung. Giới trẻ ưu tiên các định dạng trực quan như hình ảnh và video ngắn, thường lưu trữ tài liệu nhưng ít khi đọc lại. Xu hướng chuyển dịch từ sách giấy sang sách điện tử và sách nói ngày càng phổ biến.

Tiến sĩ Đỗ Anh Đức, Viện Đào tạo Báo chí và Truyền thông, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, gọi đây là tình trạng "đọc nhiều nhưng không biết để làm gì" và cho rằng "đọc không chỉ để tiếp nhận thông tin, mà cần gắn với suy ngẫm, chia sẻ và tái sáng tạo. Nếu chỉ dừng lại ở việc đọc mà không chuyển hóa thành hành động hoặc trải nghiệm, tri thức rất dễ bị đọng lại và trở nên kém hiệu quả."

Đọc chậm khác với đọc lướt

Đọc lướt giúp con người nắm thông tin nhanh. Trong nhiều tình huống, đó là kỹ năng cần thiết. Nhưng đọc lướt không thể thay thế đọc chậm.

Đọc chậm cho phép người đọc nhìn thấy những tầng nghĩa không nằm ngay ở bề mặt câu chữ. Nó giúp người đọc nhận ra lập luận nào chắc, lập luận nào hở. Nó cũng giúp hình thành khả năng phản biện, thay vì chỉ tiếp nhận nội dung như một dòng chảy sẵn có. Một xã hội có thể rất nhiều thông tin nhưng vẫn nghèo năng lực đọc, nếu phần lớn người đọc chỉ còn quen với việc lướt qua văn bản.

Giới trẻ ngày nay tiếp cận với sách đa dạng hơn nhờ sự phát triển của công nghệ

Vì sao đọc sâu đang "thua cuộc"?

Mỗi bình luận ngắn, mỗi lượt thích hay lượt chia sẻ trên mạng xã hội đều nhận được phản hồi tức thì từ cộng đồng. Trong khi đó, việc đọc xong một bài dài rồi ngồi suy nghĩ trong yên lặng không mang lại bất kỳ phần thưởng nào có thể cảm nhận được ngay. Sự chênh lệch đó, tích lũy theo thời gian, khiến não bộ quen dần với cách tiếp nhận nhanh và từ bỏ thói quen đọc chậm.

Áp lực tóm tắt hóa tri thức trong học tập và công việc cũng góp phần vào xu hướng này. Bản tóm tắt hay video giải thích ngắn đáp ứng được nhu cầu cập nhật nhanh, nhưng khi trở thành phương thức mặc định, người trẻ quen nhận tri thức đã được tiêu hóa sẵn, dần mất đi sự kiên nhẫn cần thiết để tự đọc và tự xử lý một văn bản dài.

Trên hết, mọi ứng dụng đều được thiết kế để giữ người dùng ở lại bằng cách liên tục cung cấp nội dung mới, ngắn và kích thích. Trên cùng một chiếc điện thoại, đọc sâu luôn thua cuộc trước những lựa chọn dễ dàng hơn chỉ với một cú vuốt ngón tay.

AI hỗ trợ được gì và không thể thay thế được gì?

Bà Trần Tố Uyên, Giám đốc quốc gia AI for Vietnam, thừa nhận vai trò của công nghệ trong việc đọc nhưng vạch ra ranh giới rõ ràng: "AI có thể hỗ trợ tổng hợp và kết nối thông tin, nhưng để tiếp nhận tri thức một cách sâu sắc, người đọc cần có tư duy phản biện và khả năng cảm nhận. Đây là những năng lực mà việc đọc sách mang lại và không thể thay thế."

Nhà văn Đức Anh nhìn vấn đề từ góc độ khác: "Nhiều vấn đề chúng ta đang đối diện hôm nay thực chất đã được đặt ra và có câu trả lời từ rất lâu trong các tác phẩm văn học. Tất cả đều có trong sách, chỉ là chúng ta chưa tìm thấy." Chưa tìm thấy, một phần vì chưa đọc đủ sâu để đến được những tầng ý nghĩa đó.

Không thể nuôi dưỡng văn hóa đọc chỉ bằng hội sách, tọa đàm hay khẩu hiệu khuyến đọc. Muốn giữ khả năng đọc thật, cần tạo lại điều kiện để đọc sâu tồn tại: không gian ít xao động hơn, cách dạy học bớt lệ thuộc vào tóm tắt, thói quen đọc liền mạch một văn bản dài. Đó cũng là việc người lớn, ở nhà lẫn ở trường, thôi đòi mọi tri thức phải ngắn, nhanh và dễ tiêu hóa ngay lập tức.

Nếu môi trường số mang lại tốc độ và sự tiện lợi, thì sách lại cung cấp chiều sâu và hệ thống tri thức bền vững. Hai thứ đó không triệt tiêu nhau, nhưng cũng không thể thay thế nhau. Giữ được cả hai mới là bài toán thật của văn hóa đọc hôm nay.