Vai trò của nghiên cứu đối với các vấn đề xã hội

Sau khi điều chỉnh quy hoạch, khu vực công viên, vườn dạo thuộc Nghĩa trủng Phước Ninh thường xuyên đón các đoàn khách nước ngoài đến tham quan, tìm hiểu lịch sử. Ảnh: L.P

Tại hội nghị tổng kết Quy hoạch đầu tư tổng thể bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị Di sản văn hóa thế giới Đô thị cổ Hội An gắn với phát triển thành phố Hội An và du lịch giai đoạn 2012 - 2025 diễn ra tháng 10/2025, các nhà nghiên cứu lịch sử, văn hóa và quy hoạch đều bày tỏ băn khoăn về sức chịu đựng của di sản và cộng đồng dân cư.

Bởi nếu chỉ nhìn Hội An như một “điểm đến”, các quyết định phát triển rất dễ nghiêng về yếu tố khai thác; còn khi nhìn Hội An như một không gian sống có lịch sử, văn hóa, mọi lựa chọn buộc phải thận trọng hơn.

Ông Phạm Ngọc Phú, Phó Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di sản văn hóa thế giới Hội An nhận định, các nghiên cứu đô thị và đời sống cư dân đã giúp địa phương điều chỉnh cách tiếp cận bảo tồn trong giai đoạn vừa qua. Bởi lẽ, di sản không phải là bảo tàng ngoài trời, đó là một thực thể sống, nơi con người vừa là chủ thể gìn giữ, vừa là đối tượng chịu tác động trực tiếp của các quyết sách.

Trong quá trình xây dựng nội dung đề án Bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa thế giới đô thị cổ Hội An đến năm 2030, định hướng đến năm 2035, các nhà sử học, nhà nghiên cứu, quy hoạch được mời tham gia ngay từ đầu. Những nghiên cứu về lịch sử hình thành đô thị, cấu trúc cư trú truyền thống, biến động dân số và sinh kế của người dân phố cổ trở thành lớp dữ liệu nền, giúp địa phương nhận diện rõ hơn giới hạn chịu đựng của di sản.

Ở góc độ quy hoạch, các nhà sử học và chuyên gia đô thị đã cung cấp những phân tích dài hạn về quá trình biến đổi không gian Hội An qua từng giai đoạn. Từ đó, đề án tránh được cách làm “áp đặt” các mô hình hiện đại lên một đô thị có lịch sử đặc thù. Một số khu vực như làng gốm Thanh Hà, mộc Kim Bồng, rau Trà Quế... được khuyến nghị hạn chế can thiệp mạnh, ưu tiên bảo tồn cấu trúc không gian và nhịp sống truyền thống, thay vì chạy theo mục tiêu tăng trưởng ngắn hạn.

Theo ông Phạm Ngọc Phú, điểm quan trọng nhất của giai đoạn nghiên cứu vừa qua là sự thay đổi cách nhìn. “Chúng tôi không tiếp cận di sản như một tập hợp công trình cần bảo vệ, mà như một hệ sinh thái văn hóa - đời sống - xã hội. Chính cách tiếp cận này giúp các quyết sách không tách rời đời sống cư dân, hạn chế tình trạng người dân bị đẩy ra ngoài không gian di sản, một trong những nguy cơ từng được nhiều nhà nghiên cứu cảnh báo”, ông nói.

Tại Đà Nẵng, vai trò của giới nghiên cứu ngày càng thể hiện rõ trong quá trình xây dựng và điều chỉnh các đề án phát triển đô thị, văn hóa và không gian công cộng. Đơn cử, năm 2021, thành phố từng có điều chỉnh quan trọng liên quan đến khu đất A2 tại đường Nguyễn Văn Linh, vốn thuộc khu di tích Nghĩa trủng Phước Ninh thành khu cây xanh, vườn dạo kết hợp bãi đỗ xe công cộng.

Trước đó, Đà Nẵng có chủ trương đấu giá khu đất liền kề di tích quốc gia nghĩa trủng Phước Ninh làm bãi đỗ xe. Điều này khiến dư luận, đặc biệt các nhà nghiên cứu lịch sử, văn hóa lo ngại về nguy cơ xâm lấn không gian di tích cũng như làm tổn thương ký ức lịch sử của khu vực.

Trong các ý kiến phản biện, NSND Huỳnh Văn Hùng, nguyên Giám đốc Sở Văn hóa - Thể thao thành phố đã chỉ ra rằng Nghĩa trủng Phước Ninh không đơn giản là một điểm di tích, mà là không gian tưởng niệm gắn với lịch sử hình thành đô thị Đà Nẵng. Việc đưa các chức năng thương mại hoặc hạ tầng kỹ thuật nặng nề vào khu vực liền kề di tích, nếu thiếu cân nhắc, có thể làm mất đi giá trị tinh thần vốn có.

Một cán bộ quản lý đô thị thừa nhận, sự điều chỉnh này chịu tác động không nhỏ từ các ý kiến phản biện. Khi vấn đề quy hoạch được đặt dưới góc nhìn lịch sử và văn hóa, thành phố buộc phải cân nhắc kỹ hơn giữa lợi ích trước mắt và giá trị lâu dài.

Có thể nói, trong bối cảnh đô thị hóa nhanh, việc nghiên cứu lịch sử, địa lý chính là tạo ra khoảng lùi cần thiết để phân tích, đánh giá, giúp các quyết sách ngoài đúng về mặt kỹ thuật hay kinh tế, còn phải phù hợp với lịch sử, văn hóa và đời sống con người. Chưa kể, khi các quyết định phát triển được đặt trên nền tảng nghiên cứu nghiêm túc, khả năng đồng thuận xã hội sẽ cao hơn, xung đột được giảm và giá trị lâu dài được bảo toàn.

LAN PHƯƠNG