Ứng xử với di sản kiến trúc Pháp

Tòa nhà 01 Pasteur khi được sử dụng làm trụ sở Hội Liên hiệp Phụ nữ thành phố. Ảnh: HLHPN

Từ cuối thế kỷ 19 đến nửa đầu thế kỷ 20, khi người Pháp đặt nền hành chính tại Trung Kỳ, Đà Nẵng (Tourane) được quy hoạch theo kiểu “thành phố cảng” hiện đại: có khu hành chính, khu dân cư, bến cảng, hệ thống giao thông và các công trình công cộng mang phong cách châu Âu.

Những công trình như Nhà thờ Chính tòa Đà Nẵng, trụ sở Tòa Thị chính, ga xe lửa, cùng nhiều biệt thự, nhà phố theo phong cách kiến trúc tân cổ điển và hiện đại đầu thế kỷ 20 đã tạo nên diện mạo kiến trúc đặc trưng cho giai đoạn đầu đô thị hóa của thành phố. Những công trình này không chỉ phản ánh ảnh hưởng của văn hóa Pháp, mà còn cho thấy sự hòa nhập giữa lối kiến trúc phương Tây với điều kiện khí hậu, vật liệu và thẩm mỹ bản địa.

Giá trị lịch sử - thẩm mỹ - đô thị của kiến trúc Pháp

Mỗi công trình kiến trúc Pháp ở Đà Nẵng đều là một chứng nhân lịch sử. Chúng phản ánh một giai đoạn đặc biệt, giai đoạn Đà Nẵng từ một làng chài ven sông Hàn trở thành đô thị cảng quan trọng bậc nhất Trung Kỳ. Những công trình này góp phần lưu giữ ký ức đô thị, giúp người Đà Nẵng hôm nay hiểu rằng, sự phát triển của thành phố là kết quả của hành trình hơn một thế kỷ kiến tạo không gian sống.

Các công trình Pháp không chỉ có giá trị riêng biệt mà còn góp phần hình thành cấu trúc không gian của đô thị Đà Nẵng. Chúng định vị những trục đường đầu tiên, hình thành các khu chức năng: hành chính, giáo dục, tôn giáo, y tế… tạo nên “cốt lõi đô thị cổ” - trung tâm lịch sử của thành phố.

Ngày nay, khu vực trung tâm thành phố vẫn giữ nhiều dấu vết quy hoạch Pháp: đường phố ô bàn cờ, hướng nhìn ra sông Hàn, các công trình cũ đan xen trong mạng lưới đô thị hiện đại. Đó chính là “di sản đô thị” góp phần tạo nên bản sắc cho Đà Nẵng, một thành phố đang phát triển mạnh về du lịch và công nghiệp văn hóa.

Bảo tồn và phát huy di sản kiến trúc đô thị

Sự phát triển nhanh chóng của Đà Nẵng trong hai thập niên qua đã kéo theo nhiều thay đổi lớn về cảnh quan kiến trúc. Không ít công trình xưa cũ bị xuống cấp hoặc bị tháo dỡ để nhường chỗ cho cao ốc, trung tâm thương mại, khách sạn. Một số công trình còn lại thì bị cải tạo sai nguyên tắc: thay đổi vật liệu, phá bỏ chi tiết gốc… Nhiều biệt thự kiểu thời Pháp trên đường Bạch Đằng, Lê Lợi, Trần Phú đã bị chia nhỏ hoặc sử dụng sai công năng, làm mất tính toàn vẹn kiến trúc.

Tòa Thị chính (42 Bạch Đằng) là kiến trúc tiêu biểu của thành phố, được chuyển đổi công năng thành Bảo tàng Đà Nẵng. Ảnh: Trung tâm Xúc tiến du lịch Đà Nẵng

Sự thiếu đồng bộ trong chính sách bảo tồn và quy hoạch, cùng với áp lực phát triển du lịch - dịch vụ, khiến các di sản kiến trúc thời Pháp ở Đà Nẵng đứng trước nguy cơ “mất dấu”. Điều đáng lo ngại là nhiều người chưa nhận thức đầy đủ rằng đây là những tài sản văn hóa - lịch sử có giá trị lâu dài, không thể thay thế.

Bảo tồn di sản kiến trúc đô thị không chỉ là giữ lại, mà là “sống cùng” di sản. Cách ứng xử đúng đắn với di sản kiến trúc Pháp ở Đà Nẵng không thể chỉ dừng lại ở việc xếp hạng hay khoanh vùng bảo vệ. Bảo tồn di sản đô thị là “bảo tồn trong phát triển”, nghĩa là để các công trình ấy tiếp tục tồn tại và phát huy giá trị trong đời sống đương đại và gìn giữ, trao truyền cho tương lai. Để làm được điều đó, cần một cách tiếp cận đa tầng, vừa tôn trọng quá khứ, vừa phù hợp với nhịp sống đô thị hiện đại. Theo đó, cần:

(1) Tái sử dụng thích nghi: chuyển đổi công năng nhưng giữ nguyên cấu trúc và phong cách. Trường hợp Tòa Thị chính cũ được cải tạo thành Bảo tàng Đà Nẵng vừa lưu giữ công trình kiến trúc, vừa phục vụ công chúng là cách làm tối ưu.

(2) Tu bổ, tôn tạo: đối với công trình bị xuống cấp, cần trùng tu theo nguyên mẫu, dùng vật liệu tương thích, tránh “làm mới” bằng phong cách giả cổ.

(3) Tổ chức không gian di sản: quy hoạch khu trung tâm cũ thành “vùng di sản đô thị”, nơi các công trình kiến trúc Pháp được kết nối với các điểm tham quan du lịch văn hóa.

Phát huy giá trị di sản trong công nghiệp văn hóa và du lịch đô thị

Di sản kiến trúc Pháp không chỉ là tài sản lịch sử mà còn là nguồn lực phát triển văn hóa và du lịch. Tại Đà Nẵng, có thể tổ chức tuyến tham quan “Đà Nẵng - ký ức kiến trúc Pháp”, kết nối Nhà thờ Chính tòa, Bảo tàng Đà Nẵng, ga xe lửa, các biệt thự cổ trong phố. Các điểm này có thể kết hợp trình diễn âm nhạc cổ điển, triển lãm các tác phẩm nghệ thuật, tạo không gian văn hóa cổ điển giữa lòng thành phố hiện đại. Những công trình cũ, nếu được sử dụng đúng cách có thể trở thành “biểu tượng văn hóa mới” của thành phố.

Ngày nay, Đà Nẵng chỉ còn lại một ít biệt thự cổ hiếm hoi tại số 01 Pasteur; 16, 18, 34 Bạch Đằng; 45 Quang Trung và 12 Lý Tự Trọng. Trong đó Tòa Thị chính (42 Bạch Đằng) là kiến trúc tiêu biểu của thành phố, được chuyển đổi công năng thành Bảo tàng Đà Nẵng. Cùng với không gian khu “phố Tây” xưa kết nối với Di tích Quốc gia đặc biệt Thành Điện Hải - nơi ghi dấu cuộc kháng Pháp anh dũng của quân dân Đà Nẵng thế kỷ 19 - càng làm cho “hồn xưa” thêm thiêng liêng và sống động.

Trong bối cảnh ấy, việc khôi phục khu vực Thành Điện Hải và quy hoạch thành quảng trường văn hóa quy mô lớn được xem là một quyết định “thức tỉnh ký ức phố”. Thành Điện Hải và Bảo tàng Đà Nẵng, cùng hệ thống các biệt thự Pháp còn lại tại khu vực này, sẽ trở thành một trung tâm mua sắm, viếng thăm, trải nghiệm văn hóa - lịch sử đặc sắc cho du khách.

Ý định quy hoạch khu vực Thành Điện Hải thành quảng trường văn hóa - lịch sử cho thấy quyết tâm gìn giữ di sản, biến quá khứ thành tài sản phát triển du lịch - dịch vụ bền vững của thành phố. Đây sẽ là không gian mới trên nền di sản xưa, là điểm dừng chân lý tưởng, kể chuyện cho người dân và du khách về một Đà Nẵng oai hùng, về “phố Tây” giữa lòng đô thị biển, một “chuỗi di sản sống” đang được đánh thức.

Chính sách quản lý và quy hoạch đồng bộ

Thiết nghĩ, cần có quy hoạch tổng thể về bảo tồn kiến trúc đô thị lịch sử Đà Nẵng, xác định khu vực lõi (quanh đường Trần Phú - Bạch Đằng - Lê Lợi - Quang Trung) là vùng bảo tồn đặc biệt. Các công trình di sản kiến trúc Pháp trên địa bàn thành phố cần được kiểm kê, phân loại theo mức độ giá trị và tình trạng bảo tồn, đồng thời kiểm soát việc xây dựng mới trong khu vực lân cận.

HĐND thành phố Đà Nẵng mới đây đã ban hành Công văn số 228/HĐND-ĐT, đề nghị UBND thành phố chỉ đạo các sở, ngành liên quan xem xét lại tính phù hợp trong việc bố trí sử dụng công trình số 01 Pasteur - một trong những di tích hiếm hoi còn lại từ thời Pháp thuộc. Văn bản cũng nhấn mạnh, “ưu tiên dành vị trí này cho lĩnh vực văn hóa” sẽ là hướng đi đúng đắn, thể hiện trách nhiệm của thành phố trong việc giữ gìn và phát huy giá trị kiến trúc lịch sử đô thị.

Đà Nẵng được biết đến như “thành phố trẻ”, “thành phố đáng sống”, “thành phố của tương lai”. Tuy nhiên, không có tương lai nào bền vững nếu không được đặt trên nền tảng của quá khứ. Di sản kiến trúc Pháp, dù chỉ chiếm phần nhỏ trong tổng thể đô thị, lại là dấu mốc khởi đầu của quá trình hiện đại hóa không gian sống tại Đà Nẵng. Giá trị của những công trình ấy không chỉ nằm ở giá trị vật chất hay phong cách kiến trúc, mà ở “ký ức không gian”, nơi quá khứ và hiện tại cùng tồn tại.

Một thành phố có bản sắc là thành phố biết trân trọng giá trị lịch sử - văn hóa. Khi các công trình kiến trúc Pháp được bảo tồn, kể lại câu chuyện của mình trong bối cảnh mới, thì Đà Nẵng không chỉ đẹp hơn, mà còn sâu hơn - một đô thị có tâm hồn, có chiều sâu văn hóa.

Kiến trúc Pháp ở Đà Nẵng là một phần không thể tách rời của di sản đô thị Việt Nam. Nó lưu giữ lịch sử hình thành đô thị, chứa đựng giá trị nghệ thuật, kỹ thuật, và là tài nguyên quý cho công nghiệp văn hóa - du lịch của thành phố. Ứng xử với di sản ấy đòi hỏi thái độ văn minh: hiểu - trân trọng - bảo tồn - phát huy.

Nếu coi các công trình kiến trúc Pháp là “những cột mốc ký ức” trong tiến trình phát triển đô thị, Đà Nẵng sẽ định vị bản sắc riêng, khác biệt với những thành phố chỉ toàn những tòa nhà cao tầng vô hồn. Và khi đó, trong bức tranh thành phố bên sông Hàn, cùng với ánh sáng muôn màu của cầu Rồng, cầu Trần Thị Lý, của những khu phố hiện đại, vẫn còn đó gam màu cổ kính của một “đô thị cổ Tourane trong lòng thành phố Đà Nẵng hiện đại”.

HỒ XUÂN TỊNH