Thặng dư thương mại kỷ lục càng làm kinh tế Trung Quốc dễ tổn thương hơn

Trung Quốc - quốc gia có lúc đã phải hứng chịu mức thuế lên tới 145% từ Mỹ. Ảnh: CNN

Thặng dư thương mại ngàn tỉ đô la

Kể từ khi quay trở lại Nhà Trắng hồi đầu năm nay, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã phát động cuộc chiến thương mại toàn cầu, với hàng loạt biện pháp thuế quan. Trong đó, sức ép lớn hơn cả nhắm vào Trung Quốc - quốc gia có lúc đã phải hứng chịu mức thuế lên tới 145%.

Tuy nhiên, những áp lực này rốt cuộc đã không thể kìm hãm sức mạnh xuất khẩu của Trung Quốc. Trong 11 tháng đầu năm nay, xuất khẩu của nước này đã đạt 3.400 tỉ đô la Mỹ, trong khi nhập khẩu giảm nhẹ, xuống khoảng 2.300 tỉ đô la, qua đó đẩy thặng dư thương mại lên khoảng 1.076 tỉ đô la - mức cao kỷ lục trong lịch sử hiện đại.

Việc thặng dư thương mại của Trung Quốc lần đầu tiên vượt mốc 1.000 tỉ đô la vừa là màn thể hiện đáng chú ý về khả năng chống chịu, vừa là cột mốc khẳng định vai trò của nước này như “công xưởng của thế giới”, sản xuất mọi thứ từ tất, rèm cửa cho đến ô tô điện.

Kết quả ấn tượng này - cho thấy thị trường Mỹ không phải là hoàn toàn không thể thay thế - đã củng cố sự tự tin của Bắc Kinh trong việc duy trì lập trường cứng rắn với Washington trong suốt cả năm 2025, khi cuộc chiến thương mại kéo dài giữa hai nước vẫn chưa ngã ngũ.

Theo Citigroup, các dữ liệu thương mại mới là tín hiệu tích cực cho triển vọng tăng trưởng của Trung Quốc. “Chúng tôi là một trong những bên đầu tiên nâng dự báo GDP cả năm lên 5% cho năm 2025 vào tháng 6… và các số liệu thương mại vững chắc kể từ đó khiến chúng tôi tự tin hơn vào dự báo này”, bà Xiangrong Yu, chuyên gia kinh tế trưởng Trung Quốc của Citi, nhận định. “Chúng tôi cho rằng xuất khẩu sẽ tiếp tục là động lực chính cho tăng trưởng GDP năm tới”.

Xuất khẩu Trung Quốc chống chịu tốt với thuế quan

Có nhiều yếu tố dẫn đến thành công xuất khẩu của Trung Quốc. Đầu tiên là việc các doanh nghiệp nước này đã chủ động tăng tốc chiến lược, vốn manh nha từ nhiệm kỳ đầu của Tổng thống Donald Trump: đa dạng hóa khỏi thị trường Mỹ, chuyển hướng xuất khẩu và tập trung mạnh vào các thị trường đang khao khát hàng hóa giá rẻ.

Các dữ liệu hải quan cho thấy, trong 11 tháng đầu năm xuất khẩu của Trung Quốc đã tăng 5,9% so với cùng kỳ năm ngoái, trong đó, xuất khẩu sang châu Âu, Đông Nam Á và châu Phi lần lượt tăng 8,9%, 14,6% và 27,2%, bù đắp cho mức giảm 18,3% của lượng hàng xuất sang Mỹ trong cùng giai đoạn.

Một yếu tố then chốt khác giúp Trung Quốc thúc đẩy thặng dư thương mại là đồng nhân dân tệ được duy trì ở mức yếu trong nhiều năm qua thông qua cơ chế “thả nổi có kiểm soát”, khiến cho hàng hóa Trung Quốc trở nên rẻ hơn trên thị trường quốc tế, đồng thời hạn chế sức mua hàng nhập khẩu.

Bên cạnh đó, một yếu tố căn bản giúp tạo ra mức thặng dư thương mại ngàn tỉ đô la chính là chính sách công nghiệp được hoạch định bài bản trong hàng chục năm để trở thành nền kinh tế lớn thứ hai thế giới bằng cách trở thành nhà sản xuất đáng tin cậy của hàng hóa giá rẻ như quần áo, giày dép và hàng tiêu dùng.

Tiếp sau đó, Trung Quốc leo dần lên các nấc thang sản xuất có giá trị cao hơn. Với chiến lược “Made in China 2025” được công bố cách đây một thập kỷ, Bắc Kinh đã rót hàng tỉ đô la vào các lĩnh vực chiến lược nhằm chiếm lĩnh các chuỗi cung ứng công nghệ cao, bên cạnh các ngành công nghiệp truyền thống.

Nhờ đó, nước này không chỉ dẫn đầu về xuất khẩu hàng điện tử (trên 1.000 tỉ đô la năm 2024), mà còn thống trị các lĩnh vực sản xuất xe điện, tấm pin mặt trời và kim loại đất hiếm - thành phần then chốt cho công nghệ và quốc phòng.

Những rủi ro từ mức thặng dư khổng lồ

Tuy nhiên, một số nhà kinh tế cho rằng một phần tăng trưởng xuất khẩu của Trung Quốc sang các khu vực khác có thể chỉ phản ánh hoạt động trung chuyển hàng hóa, chứ chưa phải sự đa dạng hóa thực chất. Nhiều hàng hóa được vận chuyển qua các nước Đông Nam Á, nơi chúng được gia công, lắp ráp thêm trước khi tái xuất sang Mỹ. Thực tế này khiến cho Bắc Kinh vẫn có nguy cơ phải đối mặt với các biện pháp hạn chế nghiêm ngặt hơn từ phía Washington.

Trong khi đó, mức thặng dư thương mại khổng lồ đang khiến ngành xuất khẩu Trung Quốc phải đối mặt với rủi ro căng thẳng gia tăng với một nền kinh tế lớn khác là Liên minh châu Âu (EU).

Tổng thống Pháp Emmanuel Macron, trong chuyến thăm Trung Quốc gần đây, đã cảnh báo rằng EU có thể áp “các biện pháp mạnh”, bao gồm tăng thuế suất, nếu Bắc Kinh không xử lý tình trạng mất cân bằng thương mại. Ngoại trưởng Đức Johann Wadephul cũng đã bày tỏ lo ngại về tình trạng “dư thừa công suất” trong công nghiệp Trung Quốc, vốn đang làm méo mó giá cả toàn cầu.

Những cảnh báo này được đưa ra trong bối cảnh thặng dư thương mại giữa Trung Quốc với EU và Anh giờ chiếm gần một phần ba tổng thặng dư thương mại toàn cầu của Bắc Kinh.

Sự bất đối xứng này đồng nghĩa với việc doanh nghiệp châu Âu không chỉ mất thị phần tại Trung Quốc, mà còn phải chịu thêm áp lực cạnh tranh ngay trong nội địa do hàng giá rẻ tràn ngập, và bị cạnh tranh mạnh hơn ở các thị trường thứ ba.

Goldman Sachs dự báo, sự cạnh tranh từ hàng xuất khẩu Trung Quốc sẽ làm giảm tăng trưởng GDP của Đức, Tây Ban Nha và Ý ít nhất 0,2 điểm phần trăm mỗi năm trong giai đoạn từ nay đến 2029. Theo Ngân hàng Trung ương châu Âu (ECB), tác động này có thể ảnh hưởng tới gần một phần ba việc làm tại Eurozone - tương đương hơn 50 triệu lao động.

Theo Phòng Thương mại EU tại Trung Quốc, những rủi ro này sẽ buộc Brussels phải có những chính sách quyết liệt hơn với Bắc Kinh. Mới đây nhất, EU đã thông báo về việc áp thuế tối thiểu 3 euro với mỗi kiện hàng giá trị thấp nhập khẩu vào khối. 90% trong số này được xuất khẩu từ Trung Quốc.

Theo Xiangrong Yu, Chuyên gia kinh tế trưởng về Trung Quốc tại Citigroup, rủi ro căng thẳng thương mại leo thang sẽ buộc Trung Quốc phải có chính sách thận trọng hơn, như triển khai “các biện pháp hạn chế thương mại tự nguyện để giảm mất cân bằng”.

Đà tăng trưởng xuất khẩu khó bền vững

Trong bối cảnh xuất khẩu sang Mỹ giảm mạnh, còn xuất khẩu sang EU có dấu hiệu chậm lại trong những tháng gần đây, Trung Quốc đang tập trung nhiều hơn vào các thị trường Nam bán cầu, đẩy kim ngạch xuất khẩu tăng mạnh.

Trong năm nay, các nước ASEAN đã nhập khẩu từ Trung Quốc nhiều hơn khoảng 11% so với cùng kỳ năm trước. Với kim ngạch 53 tỉ đô la trong tháng 10, các thị trường ASEAN hiện đã hấp thụ nhiều hàng Trung Quốc hơn cả Mỹ và châu Âu. Xuất khẩu sang Ấn Độ cũng tăng khoảng 30% trong năm tài khóa này. Các nước khác ở châu Á, Trung Đông, châu Phi và Mỹ Latinh cũng ghi nhận sự gia tăng mạnh mẽ về nhập khẩu hàng Trung Quốc.

Lối đi mà Trung Quốc chọn rõ ràng đã phát huy hiệu quả trong năm 2025, nhưng được cho là không thực sự bền vững. Thứ nhất, Trung Quốc không thể lặp lại mức tăng trưởng xuất khẩu kỷ lục hàng năm. Thứ hai, các nền kinh tế này nhỏ hơn nhiều so với Mỹ và châu Âu, và không thể hấp thụ mãi lượng hàng hóa khổng lồ của Trung Quốc.

Hơn thế nữa, chính các nền kinh tế đang phát triển này cũng khó chấp nhận việc nhập khẩu lượng lớn hàng Trung Quốc trong thời gian dài. Những nước này đều muốn phát triển năng lực sản xuất nội địa, một tham vọng sẽ bị dập tắt nếu dòng hàng Trung Quốc tiếp tục tràn vào không kiểm soát.

Trên thực tế, nhiều quốc gia đã bày tỏ sự không hài lòng với lượng hàng Trung Quốc đổ vào. Mexico đã bỏ phiếu áp thuế mới đối với hàng nhập khẩu từ Trung Quốc, trong khi Indonesia áp đặt giới hạn đối với việc bán hàng trực tiếp từ Trung Quốc. Ấn Độ cũng đang ngày càng quan ngại về sự gia tăng hàng nhập khẩu Trung Quốc, đẩy thâm hụt thương mại giữa Ấn Độ và Trung Quốc trong năm tài khóa này gần chạm mốc 100 tỉ đô la, cao gấp đôi so với năm tài khóa 2020-2021.

Ở cấp độ cơ bản hơn, mô hình tăng trưởng dựa vào xuất khẩu cũng là một vấn đề lớn. Công nghiệp Trung Quốc sản xuất quá nhiều so với nhu cầu nội địa, khiến nước này ngày càng phụ thuộc vào xuất khẩu để duy trì quy mô, chứ chưa nói đến tăng trưởng. Dù điều này tạo ra những con số ấn tượng, nhưng cũng khiến Trung Quốc dễ bị tổn thương trước chính sách của các nước khác.

Nguồn: CNN, Al Jazeera, Bloomberg, France 24, CNBC, National Interest

Song Thanh