'Chiêm bơ bải, mùa phải thì' là một câu tục ngữ rất quen thuộc, nói về kinh nghiệm canh tác lúa của nhà nông. Với những người từng sống ở nông thôn, cuộc sống gắn liền với việc trồng lúa nước, thì đây là một trong số những câu tục ngữ phải thuộc nằm lòng.
Đâu chỉ có 'những người cùng dòng máu' xót thương. Những người khác trong cộng đồng khi chứng kiến cũng động lòng trắc ẩn, cảm thông và thương cảm…
Đây là câu tục ngữ nói về kinh nghiệm nuôi chó và nuôi mèo - hai con vật thường thấy trong các gia đình Việt Nam..
Sự 'bất nhất' của họ nhiều khi làm cho cuộc hầu đồng lộn xộn, chẳng ra thể thống nào cả, thậm chí thất bại. Mỗi người một phách, không ai chịu ai cả. Đây chính là căn cứ làm nên ngữ nghĩa câu thành ngữ 'đồng đổ cho cốt, cốt đổ cho đồng'.
Tựu trung, câu tục ngữ 'Nhìn miệng cho nhai, nhìn vai cho gánh' có chung một thông điệp: Cần phải biết quan sát, đánh giá đúng đối tượng trước khi giao cho họ một công việc phù hợp.
Nguyên văn của câu tục ngữ 'Rắn đến nhà chẳng đánh thì quái, gái đến nhà chẳng chơi thì dại'. Nghe lạ thật đấy. Nhưng ngữ nghĩa của nó (theo cách hiểu dân gian) còn lạ hơn nhiều.
Câu tục ngữ này phải viết đầy đủ là: 'Sấm trước cơn sấm no, sấm sau cơn sấm đói'. Sao lại có chuyện 'sấm no' và 'sấm đói' ở đây nhỉ?
Chắc mọi người đã quen với câu tục ngữ 'Chè hâm lại, gái ngủ trưa' (hay 'Chè hâm lại, gái ngủ ngày'). Ngữ nghĩa được Nguyễn Đức Dương (trong Từ điển Tục ngữ Việt, NXB Tổng hợp TP.HCM, 2010) giải thích là 'Chè (tươi) đã phải hâm lại thì còn ngon sao được nữa; con gái đã mắc tật ngủ trưa thì còn ai mà dám cưới về'.
Trong cuộc sống không ít những hiện tượng, những hành động tưởng như vô cùng nhỏ bé, nhưng nó cứ lặp đi lặp lại không ngưng nghỉ theo một hướng nhất định thì coi chừng, sức mạnh của nó có thể 'dời non lấp bể'.
Đồng tiền vốn là 'đơn vị tiền tệ nhỏ nhất ở Việt Nam thời phong kiến' (Từ điển tiếng Việt, Trung tâm Từ điển học, NXB Đà Nẵng 2020). Sở dĩ có chữ 'đồng' cũng bởi tiền ngày xưa được đúc bằng đồng, một kim loại dễ gia công (đúc, dát mỏng, trang trí họa tiết), bền vững (dùng được lâu dài), có tính thẩm mỹ.
Khi ai đó đứng ra nhận tiền bạc, vật chất nhằm giúp cho những người nghèo khó, trong cơn thất cơ lỡ vận, người đó phải biết ứng xử sao cho phải, sao cho kịp thời, sao cho công tâm và công bằng, sao cho nhân văn... Nếu không thì đồng tiền nhân ái kia sẽ không còn ý nghĩa gì nữa.
'Chiêm' và 'mùa' là 2 từ chỉ 2 mùa vụ nông nghiệp chủ yếu ở miền Bắc Việt Nam.
Thời gian đã làm cho các câu tục ngữ về nhà nông xưa dần dần trở nên lạc hậu.
Trâu là một con vật vô cùng thân thuộc với người nông dân Việt Nam. Hình ảnh Con Trâu đi vào tiềm thức dân tộc ta với nhiều cung bậc ngữ nghĩa khác nhau. Nó làm nên một phần của lịch sử.
Nguyên văn câu tục ngữ này là: 'Gái phải hơi trai như thài lài gặp cứt chó/ Trai phải hơi gái như cò bợ gặp trời mưa'. Đây là một kinh nghiệm dân gian có liên quan tới quan hệ nam nữ. Nam (đàn ông) và nữ (đàn bà) là 2 nhóm người thuộc giới tính khác nhau. Về mặt gia đình, họ kết hôn với nhau thành một cặp vợ chồng. Về mặt sinh lý học, họ kết hợp với nhau làm nên một cặp sinh sản. Theo lẽ thường của tạo hóa, đây là điều kiện cơ bản để duy trì nòi giống con người theo nguyên lí sinh sản hữu tính (có sự tham gia của tế bào sinh dục đực và cái).
'Cơn đằng Đông vừa trông vừa chạy/ Cơn đằng Nam vừa làm vừa chơi'. Đây là một câu tục ngữ, có 2 vế, mô tả 2 sự tình. Mỗi sự tình gắn với 2 trạng thái ứng xử của con người trước hiện tượng biến đổi của thời tiết: Một sự tình đáng lo và một sự tình ung dung, chẳng lo gì.
Đó là một câu tục ngữ có cấu trúc so sánh quen thuộc. Dân gian thường mượn cấu trúc 'A chẳng (không) bằng B'. Ví dụ: 'Vợ dại không hại bằng đũa vênh', 'Chồng đánh còn hơn gánh gồng', 'Chửi cha không bằng pha tiếng'... Thường trong những biểu thức so sánh như vậy, người nói đã tận dụng triệt để lối nói ngoa dụ ('ngoa dụ' là cách nói so sánh phóng đại nhằm diễn đạt ý một cách mạnh mẽ) để chuyển tải một thông điệp ngữ nghĩa sao cho ấn tượng và hiệu quả.
'Canh ba bước qua đầu chó'. Có lẽ có rất nhiều người không biết đến tục ngữ này và tất nhiên, càng không hiểu được nội dung ngữ nghĩa của nó.
Đây là một câu thành ngữ quen thuộc và được thống kê trong nhiều cuốn từ điển thành ngữ, tục ngữ tiếng Việt. Về cơ bản, ngữ nghĩa của thành ngữ này cũng được giải thích tương tự nhau.
'Sóng' ở đây chỉ một hiện tượng mặt nước dao động, dâng lên hạ xuống như đang di chuyển về một hướng nào đó. Đó là một hiện tượng thiên nhiên. Ta thấy ở hồ, ao, sông, biển, khi có gió sẽ xuất hiện sự chuyển động của bề mặt nước phía trên, hết đợt này đến đợt khác.