Sách giấy và cuộc 'di cư' lên không gian số

“Khoảng lặng” sách giấy

Trái ngược với sự náo nhiệt của những quán cafe có điểm check-in đẹp và các trung tâm giải trí, không gian tại các điểm đọc sách công cộng tại các phường trung tâm thuộc TP. Vinh cũ thường vắng vẻ, thưa thớt. Tại Trạm đọc miễn phí Bookphoria (phường Thành Vinh), chị Nguyễn Thị Huyền Trâm - Quản lý trạm đọc chia sẻ: “Những tháng gần đây, điểm đọc của chúng tôi ít khách hẳn. Thường thì điểm đọc sẽ đông hơn vào ngày cuối tuần và phần lớn là đối tượng khách là các gia đình. Tìm hiểu thì thấy không chỉ chúng tôi, những điểm đọc khác trên địa bàn cũng rơi vào tình trạng tương tự”.

Trẻ đọc sách tại Trạm đọc miễn phí Bookphoria (phường Thành Vinh). Ảnh: Diệp Thanh

Là một bà mẹ trẻ, chị Lê Thùy Minh (phường Vinh Phú) thừa nhận, việc đưa con đến nhà sách đôi khi chỉ là giải pháp "ngon bổ rẻ" để tách trẻ khỏi màn hình điện thoại sau một tuần học tập căng thẳng. Thế nhưng, mục tiêu “khơi gợi niềm yêu thích đọc sách” lại gặp phải rào cản từ chính thị hiếu của trẻ. “Giờ các con chỉ thích đọc truyện tranh, thoại ngắn, cụt ngủn. Muốn tăng niềm yêu thích đọc sách cho trẻ không dễ” - chị Minh tâm sự.

Nỗi lo của chị Minh cũng là trăn trở chung của nhiều phụ huynh trước thực trạng giải trí nhanh. Khi các thuật toán của TikTok hay Facebook Reels liên tục mời gọi bằng những clip ngắn vài chục giây, việc yêu cầu một đứa trẻ ngồi yên để nghiền ngẫm một cuốn truyện chữ dày cộp trở thành một bài toán khó giải.

Nhiều nhà sách "kích cầu" nhu cầu đọc sách bằng không gian đọc sách miễn phí kết hợp dịch vụ cafe. Ảnh: NVCC

Đi sâu vào giới học đường, sự suy giảm của sách giấy không chỉ đến từ sự lười đọc, mà đến từ một tư duy có tính thực dụng hơn. Em Hoàng Anh Tuấn (lớp 11, phường Vinh Phú) thẳng thắn chia sẻ, nếu để tìm kiếm kiến thức, thay vì đọc sách, Tuấn và bạn bè sẽ tra cứu bằng cách đặt câu hỏi cho ứng dụng AI. Chia sẻ này phản ánh sự thay đổi căn bản trong cách tiếp cận tri thức của Gen Z. Khi AI có thể tóm tắt, trích xuất thông tin trong vài giây, giá trị của một cuốn sách giấy bỗng trở nên “cồng kềnh” trong mắt những người trẻ coi trọng tốc độ và hiệu quả.

Là Chủ nhiệm Câu lạc bộ Bookaholic Trường THPT chuyên Phan Bội Châu, em Nguyễn Khánh Linh (lớp 11C5) thừa nhận, ngay trong chính cộng đồng học sinh ưu tú của trường chuyên, thói quen đọc đang có dấu hiệu suy giảm rõ rệt. Có thể nhận thấy thói quen đọc chuyên sâu, đặc biệt là đọc sách giấy, đang có dấu hiệu suy giảm” - Linh chia sẻ.

Một hoạt động lan tỏa văn hóa đọc của các thành viên Câu lạc bộ Bookaholic Trường THPT Chuyên Phan Bội Châu. Ảnh: NVCC

Ngay cả trên các nền tảng mạng xã hội, những nỗ lực kết nối văn hóa đọc cũng đang có dấu hiệu hụt hơi. Từng là một “hiện tượng” giúp ngành xuất bản lội ngược dòng, nhưng hiện nay, hashtag #BookTok tại Việt Nam không còn giữ được sự sôi động và định hướng rõ nét như trước. Các video về sách dần bị loãng bởi nội dung thương mại hoặc sự rời rạc của cộng đồng. Tài khoản TikTok của các nhà sách, nhà xuất bản từng lên xu hướng với những clip triệu view thì nay phần lớn đều duy trì với khoảng vài trăm/vài nghìn lượt xem mỗi clip, dù được đầu tư nội dung và hình ảnh bài bản, chuyên nghiệp.

Dù tài khoản mạng xã hội các nhà xuất bản được đầu tư nội dung và hình ảnh nhưng lượt tương tác không đáng kể so với trước đây. Ảnh chụp màn hình

Dù tài khoản mạng xã hội các nhà xuất bản được đầu tư nội dung và hình ảnh nhưng lượt tương tác không đáng kể so với trước đây. Ảnh chụp màn hình

Dù tài khoản mạng xã hội các nhà xuất bản được đầu tư nội dung và hình ảnh nhưng lượt tương tác không đáng kể so với trước đây. Ảnh chụp màn hình

Sách giấy đang đứng trước một “khoảng lặng” đầy thách thức, không chỉ bị cạnh tranh bởi các thiết bị điện tử, mà còn bị bủa vây bởi một lối sống mới – nơi mà sự tập trung trở thành một thứ xa xỉ phẩm.

“Cuộc di cư” sang không gian số

Bên cạnh nốt trầm của sách giấy là một diện mạo khác đầy năng động của văn hóa đọc. Ở đó, tri thức không còn nằm gọn trên kệ gỗ mà nằm gọn trong lòng bàn tay, len lỏi vào từng kẽ hở của nhịp sống số.

Không phải ngẫu nhiên mà máy đọc sách (Kindle, Boox...) trở thành vật bất ly thân của nhiều học sinh, sinh viên tại khu vực đô thị. Dù không mua sách giấy nhưng Hoàng Anh Tuấn đã không ngần ngại đầu tư 3 triệu đồng cho một chiếc máy đọc sách để có được sự tiện lợi tối đa kho đọc sách ngoại văn phục vụ mục đích học tiếng Anh. “Máy đọc sách vừa nhỏ gọn, vừa có thể đọc không giới hạn, vừa có thể chỉnh được ánh sáng, không bao giờ đau mắt như đọc sách giấy hay máy tính bảng” - Tuấn hào hứng nói về “người bạn” số của mình.

Giới trẻ có xu hướng sử dụng máy đọc sách thay vì sách giấy truyền thống. Ảnh minh họa

Theo thống kê, đầu năm 2025, cộng đồng sử dụng máy đọc sách tại Việt Nam ước tính hiện có trên 300.000 người với mức tăng trưởng khoảng 15% mỗi năm. Trên các nền tảng mạng xã hội, các nhóm sử dụng máy đọc sách phát triển rầm rộ với hàng trăm nghìn lượt người tham gia. Những tài khoản chia sẻ sách hay như kênh "Better vision", "Đang đọc gì đấy?", "Hà Khuất"... đã truyền cảm hứng tích cực cho những bạn trẻ muốn trở thành booktoker, booktube...

Tại các hội nhóm yêu sách, việc chia sẻ những podcast về tóm tắt sách, hay những ứng dụng "sách nói" có bản quyền đang trở thành một trào lưu mới. Nhìn nhận về sự chuyển dịch này, cô bạn Nguyễn Khánh Linh đưa ra một quan điểm đầy lạc quan: “Sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ cùng với việc thiết bị thông minh trở nên phổ biến giúp người trẻ có thể đọc ở bất cứ đâu, vào bất kỳ thời điểm nào, với kho tài liệu phong phú và đa dạng chỉ trong vài thao tác. Nhu cầu tiếp nhận thông tin và học hỏi của giới trẻ không hề mất đi, mà đang thay đổi về hình thức”.

Văn hóa đọc đang dần "thay da đổi thịt" để phù hợp với thời cuộc. Ảnh: NVCC

Tại ngôi trường giàu truyền thống của Linh, khái niệm đọc được định nghĩa lại bằng các ứng dụng trực tuyến, các nhóm thảo luận, các chiến dịch truyền thông trên nền tảng số. Văn hóa đọc, dưới góc nhìn của những “công dân số” đang trở nên linh hoạt hơn.

Có thể thấy sách giấy đang “lép vế” trong cuộc đua với các nội dung giải trí nhanh, nhưng e-book, sách nói và podcast đang âm thầm tạo ra một hệ sinh thái mới. Văn hóa đọc không mất đi, nó chỉ đang “thay da đổi thịt” để tương thích với nhịp đập của thời đại mới.