Phật pháp có thể giúp gì cho trẻ em?

Làm thế nào để dạy Phật pháp cho trẻ em?

Giáo lý của Đức Phật căn bản là để dạy ta tránh làm hại và giúpđỡ người khác càng nhiều càng tốt. Đây là những giá trị mà các bậc cha mẹ - dù làPhật tử hay không - đều muốn dạy dỗ cho con cái để chúng có thể sống hòa thuậnvới người. Vì trẻ em phần lớn học theo gương người lớn, nên cách tốt nhất đểcha mẹ dạy con cái các phẩm hạnh là tự họ phải sống như thế. Dĩ nhiên, điều nàykhông phải luôn dễ dàng! Nhưng nếu cha mẹ thực hành tốt điều ấy thì con cái họsẽ được hưởng lợi trực tiếp từ đó.

Được lớn lên trong một gia đình Phật giáo rất có ích cho treẻm. Nếu trong gia đình có bàn thờ Phật, con cái có thể giữ vệ sinh bàn thờ vàdâng cúng hoa quả. Cô bạn tôi và đứa con gái ba tuổi của cô mỗi sáng đều lạy balạy trước bàn thờ Phật. Cô bé sau đó dâng cúng lên Phật bánh trái và người mẹcũng lấy trên bàn thờ Phật cho lại bé cái bánh hay viên kẹo (thường là phẩm vậtcúng ngày hôm trước). Cô bé rất thích nghi thức này.

Con trẻ thích âm nhạc, và sự trầm bổng của những lời kinh, câuchú và các bài hát Phật giáo có thể thay thế các bài hát và lời ru thông thường.Nhiều bậc phụ huynh đọc các bài chú cho con nghe khi đứa trẻ quấy hay buồn ngủ,thì thấy đứa trẻ phản ứng rất tích cực. Trong một gia đình khác mà tôi biết,trước khi ăn, cậu con trai năm tuổi của họ sẽ là người xướng kinh. Đây là nhữngphương cách đơn giản nhưng hữu hiệu để giúp cho cha mẹ và con cái chia sẻ cuộcsống tâm linh.

Học sinh Thái Lan hành thiền

Các gia đình Phật tử cũng có thể họp mặt nhau mỗi tuần hay môĩtháng để cùng nhau tu học. Thay vì chỉ dẫn con đến trường học đạo và để ngươìkhác dạy chúng, thì việc cùng nhau thực hành sẽ mang đến cơ hội để cha mẹ vàcon cái với thời khóa biểu bận rộn của mình, vẫn có thể trải qua những khoảngthời gian yên tĩnh bên nhau. Ngoài ra, việc làm này cũng giúp các gia đình Phậttử có thể gặp gỡ và hỗ trợ lẫn nhau. Một số hoạt động có thể chuẩn bị cho trẻnhư là tập các bài hát Phật giáo, các bài kinh chú, học lạy Phật và dâng cúng phẩmvật trên bàn thờ, và tập thiền quán niệm trong một thời gian ngắn.

Cha mẹ và con cái ở tuổi đihọc có thể chơi đóng tuồng với nhau, tạo ra những hoạt cảnh trong đó tất cả cácnhân vật chỉ nghĩ đến hạnh phúc riêng của mình hơn là của người khác, sau đó lặplại vở tuồng với một trong những nhân vật nghĩ đến hạnh phúc của người khác.Các hoạt động như thế dạy các em cách giải quyết vấn đề và giúp chúng thấy đượckết quả của những hành động khác nhau. Các gia đình cũng có thể đến các chùa vàtrung tâm Phật giáo ở trong cộng đồng với nhau.

Đọc các sách về Phật giáo dành cho trẻ em và xem các video vềPhật giáo là những hoạt động khác mà cha mẹ có thể chia sẻ với con cái. Có rấtnhiều phim hoạt hình về cuộc đời của Đức Phật và nhiều sách Phật giáo dành chotrẻ em. Thảo luận một cách thân mật với trẻ em vừa có tính giáo dục, vừa mang lạikhông khí vui vẻ, và cha mẹ sẽ khá ngạc nhiên khi thấy con cái họ cởi mở như thếnào đối với các quan niệm như là tái sinh, nghiệp, và lòng từ bi đối với thú vật.

Nhiều bậc cha mẹ than phiền, “con tôi không thể ngôiyền!”. Tôi đoán là những đứa trẻ nàycũng ít khi thấy cha mẹ chúng ngồi yên! Khi con trẻ thấy người lớn ngồi một cách yên lặng, chúng cũng có thể làmtheo. Đôi khi con cái và cha mẹ có thể cùng chia sẻ khoảng thời gian yên tĩnh ấy.Thí dụ, đứa trẻ có thể ngồi trên đùi cha mẹ khi họ đọc kinh. Lúc khác, khi hànhthiền có thể cha mẹ không muốn bị quấy rầy, và con cái phải biết tôn trọng ý muốnđược yên tĩnh của cha mẹ.

Đối với trẻ vị thành niên thì tổ chức thảo luận nhóm sẽ tốthơn. Người lớn có thể điều khiển một buổi thảo luận về tình bạn hay những đềtài khác liên quan đến tuổi vị thành niên. Điểm đặc biệt của Phật giáo là giáolý của Đức Phật có thể áp dụng cho mọi khía cạnh của đời sống. Con cái càng thâýsự quan trọng của các giá trị đạo đức và tình thương yêu trong cuộc sống củachúng, thì chúng càng tôn trọng các đức tính này hơn.

Có lần tôi điều khiển một cuộc thảo luận nhóm cho hai mươithanh thiếu niên về sự quan hệ giữa trai gái. Mỗi em đều lần lượt bày tỏ ý kiến,và mặc dù chúng chỉ nói về cuộc đời và tình cảm của chúng, nhưng có rất nhiêùpháp trong những điều chúng nói. Thí dụ, chúng nêu ra sự quan trọng của việc sốngcó đạo đức. Là người điều khiển, tôi không có dạy hay giảng pháp. Tôi chỉ lắngnghe và tôn trọng những điều chúng nói. Sau đó một vài em đã đến nói với tôi,“đây là lần đầu tiên chúng con nói những chuyện này với một sư cô!”. Không chỉlà chúng có thể nói một cách cởi mở về một đề tài nhạy cảm trước sự chứng kiếncủa một người lớn, nhưng chúng cũng hiểu rằng các vị thuộc tôn giáo cũng ý thứcvà thông cảm với các mối quan tâm của thanh thiếu niên. Hơn nữa, chúng cũng thâýnhững gì là quan trọng trong cuộc đời của chúng.

Làm thế nào để hướng dẫn trẻ hành thiền?

Trẻ em thường tò mò khi thấy cha mẹ của chúng hàng ngày hànhthiền. Đây có thể là cơ hội để dạy chúng hành thiền quán sát hơi thở một cáchđơn giản. Trẻ em thường thích ngồi yên lặng bên cha mẹ trong khoảng năm hay mươìphút. Khi sự chú tâm của chúng giảm, chúng có thể nhẹ nhàng đứng dậy và quaphòng khác trong khi cha mẹ tiếp tục hành thiền. Nếu cha mẹ cảm thấy việc bỏ đicủa con làm phiền mình, họ có thể thực hiện việc hành thiền hàng ngày một cáchkín đáo và hành thiền chung với con cái ở một lúc khác.

Trẻ em cũng có thể tập thiền bằng cách mường tượng(visualization). Phần lớn trẻ em thích giả bộ và có thể dễ dàng mường tượng sựvật. Cha mẹ có thể dạy con cái nghĩ tưởng đến Đức Phật làm bằng ánh sáng. Sauđó, khi ánh sáng tỏa ra từ Đức Phật đến chúng và tất cả những người quanhchúng, chúng có thể trì tụng kinh chú. Nếu đứa trẻ có bạn, người thân, hay thúcưng bị bệnh, hay một người bạn có vấn đề, đứa trẻ có thể đặc biệt nghĩ đến ngươìđó và mường tượng rằng Đức Phật chiếu ánh sáng đến bạn nó. Bằng cách đó, trẻ emtăng trưởng tâm từ bi và cảm thấy quan tâm đến việc giúp đỡ những người màchúng thương yêu.

Nếu con cái không quan tâm đến Phậtgiáo thì sao? Có nên cho phép chúng đi nhà thờ với bạn chúng không?

Không nên áp đặt tôn giáo đối với ai. Nếu con cái không quantâm đến Phật giáo, cứ để chúng tự nhiên. Chúng vẫn có thể học làm người tử tếnhư thế nào bằng việc quán sát cách cư xử và hành vi của cha mẹ.

Bạn bè thường rủ nhau đi nhà thờ. Vì chúng ta sống trong một xãhội đa văn hóa, đa tôn giáo, để con cái được biết về các truyền thống khác khiđi lễ ở nhà thờ hay chùa với bạn bè cũng là điều tốt. Khi điều đó xảy ra, chúngta cần chuẩn bị cho con cái bằng cách nói cho con biết là người ta có những niềmtin khác nhau, vì thế việc tôn trọng và chấp nhận tôn giáo của nhau là điêùquan trọng. Con cái của chúng ta cũng có thể mời bạn đến các trung tâm Phật họchay các hoạt động tôn giáo, qua đó tạo sự hiểu biết và tôn trọng lẫn nhau.

Nếu bạn nghĩ rằng con mình bị rủrê hay áp lực phải chuyển đạo theo bạn chúng, thì bạn cần can thiệp sớm. Giảithích với chúng người Phật tử tin vào điều gì và tại sao. Hãy mô tả các phươngcách qua đó niềm tin và các giá trị Phật giáo có thể giúp con cái giải quyếtcác vấn đề trong cuộc sống của chúng. Hướng dẫn chúng cách trả lời các câu hỏivề Phật giáo của bạn bè, cũng như dạy chúng cách đặt câu hỏi về niềm tin củacác tôn giáo khác. Tóm lại, dạy con bạn phương cách để tự phán xét.

Làm thế nào để quan hệ tốt với con cái, nhất là khi chúngbước vào tuổi vị thành niên?

Có được mối liên hệ cởi mở đối với con cái ở độ tuổi mơílớn rất quan trọng. Điều này phụ thuộc vào cách cha mẹ đã đối xử như thế nào vơíchúng khi chúng còn nhỏ. Và cách đối xử này, ngược lại, tùy theo thời gian chamẹ dành cho con cái cũng như có thái độ tích cực đối với chúng như thế nào.

Khi cha mẹ luôn bận rộn, họ thường coi con cái là gánh nặng- một công việc khác phải đảm nhiệm trước khi họ kiệt lực sau một ngày làm việcmệt nhọc. Con cái cảm nhận được điều này, thường có cảm giác là cha mẹ khôngquan tâm đến mình hay không có thời gian dành cho mình dầu sự thật không phảithế.

Cần khẳng định điều gì là ưu tiên trong vấn đề thiết lậpmột mối quan hệ tốt đẹp với con cái. Điều này có thể có nghĩa là chấp nhận mộtcông việc với lương thấp nhưng không phải làm nhiều giờ hay từ bỏ việc thăng chứccó nhiều tiền hơn cho gia đình nhưng phải chịu nhiều áp lực hơn và ít thời gianở nhà hơn.

Đối với con trẻ, tình thương yêu quan trọng hơn những sởhữu vật chất. Con cái cần tình thương và sự quan tâm của cha mẹ nhiều hơn là việcsở hữu máy tính riêng, iPod hay truyền hình. Chọn công việc có nhiều tiền hơn dâùmất đi những mối liên hệ tốt trong gia đình có nghĩa là sau này chúng ta có thểphải bỏ nhiều tiền hơn cho trị liệu và tư vấn cho cả hai: cha mẹ và con cái!

Hãy trao đổi, tâm sự với các cô cậu thanh thiếu niên đó vềnhững điều chúng quan tâm, dầu những thứ đó bạn không màng tới. Đừng chỉ nói vơíchúng việc phải học giỏi, phải giữ gìn nhà cửa sạch sẽ. Hãy nói với chúng về thểthao hay thời trang hiện đại. Hãy để cánh cửa truyền thông rộng mở.

Trẻ con có cần kỷ luật không? Ta phải kỷ luật chúng nhưthế nào mà không có thái độ nóng giận?

Con cái thường tạo cho chúng ta những cơ hội tốt nhất -mà cũng khó nhất - để thực hành kham nhẫn! Vì lý do đó, các bậc cha mẹ thườngđược khuyên phải biết các phương cách đối trị sân giận mà Đức Phật đã dạy.

Kham nhẫn không có nghĩa là để mặc con cái muốn làm gìthì làm. Thực ra, làm thế là ác với con cái, vì điều đó khiến chúng sinh ra nhữngtật xấu, khiến chúng khó hòa hợp với người khác. Một trong những khả năng giátrị nhất mà cha mẹ có thể dạy cho con trẻ là ứng xử như thế nào khi không có đượcđiều mình muốn. Khi các yêu cầu của chúng không được thỏa mãn, chúng cần phải họcchấp nhận điều đó. Chúng cần được hướng dẫn để biết các giới hạn và biết vị trícủa mình. Chúng cần phải biết hậu quả của các hành động, và biết cách phân biệttốt, xấu. Cha mẹ cần tránh để bị con trẻ gây áp lực trong việc phải mua nhữngthứ chúng không cần hay tham gia vào các hoạt động mà chúng chưa đủ sức làm.Tuy nhiên, nếu ta chỉ nói “không”, là ta đã bỏ qua cơ hội để dạy trẻ biết suynghĩ trong những trường hợp như thế. Khi trẻ đủ lớn, bạn phải giải thích chochúng hiểu lý do.

Biết đủ là một nguyên tắc cốt yếu trong Phật giáo. Làm thếnào chúng tôi có thể dạy cho con cái điều này?

Biết đủ, biết bằng lòng, giúp ta thấy an vui với cuộc sốnghơn và trải nghiệm được nhiều hạnh phúc hơn. Tôi nghĩ một trong những lý do khiếntrẻ con không biết bằng lòng, không biết chấp nhận là vì chúng được có quá nhiêùlựa chọn trong các dục lạc. Từ nhỏ, chúng đã được hỏi: “Con uống nước táo haynước cam?”, “Con muốn xem đài này hay đài kia trên truyền hình?”, “Con muốn loạixe đạp này hay loại kia?”, “Con muốn món đồ chơi màu đỏ hay màu xanh?”…

Trẻ em - còn chưa nói đến người lớn - trở nên lúng túngkhi dồn dập có quá nhiều lựa chọn. Thay vì tập bằng lòng với bất cứ thứ gì mìnhcó, chúng luôn buộc phải nghĩ, “Thứ nào sẽ đem lại cho tôi hạnh phúc hơn? Tôicòn cần gì thêm nữa để được hạnh phúc?”. Kết quả là ta làm tăng thêm tâm tham,tâm si của chúng.

Để sửa đổi điều này không có nghĩa là cha mẹ phải trở nênđộc đoán. Thay vào đó, cha mẹ nên tránh đặt nặng những vấn đề này trong giađình. Dĩ nhiên, điều này còn tùy thuộc vào việc cha mẹ có thay đổi thái độ đôívới các dục lạc và sở hữu vật chất. Nếu cha mẹ biết vun trồng tính biết đủ, biếtbằng lòng, con cái của họ sẽ thấy dễ dàng hơn khi làm theo.

Con cái ở tuổi vị thành niên thường về nhà không đúng giờgiấc. Là cha mẹ, tôi biết mình không kiểm soát được chúng, nhưng làm sao để tôikhông tự trách rằng đó là hậu quả của những hành động thiếu trách nhiệm củamình?

Là cha mẹ, bạn đã dưỡng nuôi con cái từ lúc chúng khôngbiết gì, phải hoàn toàn dựa vào bạn. Lúc đó, bạn chịu trách nhiệm về mọi khía cạnhtrong cuộc sống của đứa trẻ. Nhưng khi con bạn đã lớn, trở nên tự lập hơn,chúng dần dần nhận lãnh trách nhiệm của riêng chúng và bạn không còn phải chịutrách nhiệm cho mọi khía cạnh trong cuộc đời của con. Biết buông bỏ cũng là mộtthử thách trong vai trò làm cha mẹ.

Làm cha mẹ, ai cũng muốn con mình được hạnh phúc, khôngphải khổ. Vì thế bạn dạy chúng các kỹ năng để đối phó với mọi hoàn cảnh. Nhưngbạn không thể theo chúng suốt đời để bảo vệ chúng khỏi khổ đau. Điều đó làkhông tưởng, và cũng khá đau đớn nữa! Bạn có muốn đi theo canh chừng con suốt24 tiếng một ngày không? Cha mẹ ta cũng muốn ta được hạnh phúc, nhưng họ cũngphải để ta sống cuộc đời của mình. Họ đã dạy ta các kỹ năng, nên dẫu ta có làmbao lầm lỗi, ta vẫn sống còn. Chúng ta đã biết đối phó với các lỗi lầm, biết họchỏi từ chúng, và rồi bước tới. Con cái chúng ta cũng phải như thế.

Thật đau lòng khi thấy người ta thương - con cái, ngươiyều, cha mẹ, bạn bè - phạm sai lầm. Đôi khi chúng ta không thể làm gì để ngăn cảnđiều đó. Chúng ta chỉ cần có mặt ở đó, và giúp họ học hỏi từ sai lầm của mình.

Đôi khi cha mẹ đi tới chỗ cực đoan khi dạy dỗ trẻ vịthành niên ương bướng. Đó là họ trở thành giống như một huấn luyện viên trongquân đội, chất vấn con cái họ với bao câu hỏi như đi đâu với ai, về nhà mấy giờ.Trẻ vị thành niên coi đó như xâm phạm quyền tự lập của chúng và dễ trở nên ươngngạnh hơn nữa.

Một cực đoan khác nữa là để cho con muốn đi hay về tùy ý,coi nhà như khách sạn, để cha mẹ phải giặt đồ, dọn dẹp nhà cửa, cơm nước chochúng. Muốn tránh điều này, ta cần phải dạy con từ lúc nhỏ rằng các thành viêntrong gia đình phải nương tựa lẫn nhau. Phải giao chúng làm việc nhà. Khi chúnglớn hơn, hãy để chúng tự giặt đồ, vệ sinh nhà cửa, nấu ăn. Các bổn phận nàykhông chỉ giao riêng cho con gái. Con trai cũng cần phải biết tự chăm sóc bảnthân.

ThubtenChodron
DiêụLiên Lý Thu Linh chuyển ngữ

(theo sách Dealing With Life’s Issues - A Buddhist Perspective)