OpenAI muốn cho ChatGPT thành cộng sự của mọi nhà khoa học

Việc sử dụng ChatGPT sẽ được nâng lên một tầm cao mới trong năm 2026

Trong suốt một thời gian dài, ChatGPT được đại chúng biết đến như một công cụ hỗ trợ viết email, tóm tắt văn bản hay thậm chí là giải trí với những câu trả lời ngô nghê.

Tuy nhiên, một báo cáo mới nhất từ OpenAI vừa được công bố đã vẽ nên một bức tranh hoàn toàn khác về "đứa con cưng" của họ trong năm 2026. Theo đó, ChatGPT sẽ được nâng tầm kiến thức để đáp ứng nhu cầu.

Số liệu cho thấy mỗi tuần có tới gần 8,4 triệu tin nhắn được gửi đi chỉ để thảo luận về các chủ đề khoa học và toán học chuyên sâu, đến từ khoảng 1,3 triệu người dùng. Sự gia tăng gần 50% lượng sử dụng trong lĩnh vực này so với năm ngoái là một tín hiệu rõ ràng: giới trí thức tinh hoa không còn coi AI là một món đồ chơi để thử nghiệm, mà đã bắt đầu xem nó là một phần không thể thiếu trong quy trình nghiên cứu khoa học nghiêm túc.

Khi Toán học và Vật lý tìm thấy "người phiên dịch" đại tài

Báo cáo của OpenAI đã chỉ ra một sự dịch chuyển thú vị trong cách con người tương tác với trí tuệ nhân tạo. Những người dùng này không đặt những câu hỏi đơn giản. Họ đang thực hiện những công việc có độ khó tương đương với cấp độ nghiên cứu sinh hoặc các dự án nghiên cứu chủ động trong các lĩnh vực "khó nhằn" nhất như toán học, vật lý, hóa học, sinh học và kỹ thuật.

Đặc biệt, toán học – lĩnh vực vốn đòi hỏi sự chính xác tuyệt đối và tư duy logic chặt chẽ – lại đang nhận được sự quan tâm đặc biệt từ sự cộng tác này.

Sự xuất hiện của các mô hình GPT-5.2 đã thay đổi cuộc chơi. Khác với những phiên bản tiền nhiệm thường gặp khó khăn trong việc duy trì mạch lạc của các bài toán dài, mô hình mới được cho là có khả năng duy trì các chuỗi suy luận phức tạp, tự kiểm tra lại các bước giải của chính mình và thậm chí vận hành trơn tru với các hệ thống chứng minh hình thức như Lean.

Khả năng này đã được kiểm chứng qua những thành tích đáng nể, khi OpenAI tuyên bố mô hình của họ đã đạt kết quả tương đương huy chương vàng tại Olympic Toán học Quốc tế năm 2025 và gặt hái được những thành công bước đầu trên thang đo FrontierMath đầy thử thách.

Một điểm đáng lưu ý là AI không tự mình "phát minh" ra các lý thuyết toán học hoàn toàn mới theo cách của những thiên tài như Einstein hay Newton. Thay vào đó, sức mạnh của nó nằm ở khả năng tái tổ hợp các ý tưởng đã biết và nhìn ra những mối liên kết tiềm ẩn giữa các lĩnh vực mà con người có thể bỏ sót.

Báo cáo ghi nhận rằng các mô hình này đã đóng góp vào việc tìm ra lời giải cho các vấn đề liên quan đến giả thuyết Erdős mở rộng và những kết quả này đã được chính các nhà toán học con người xác nhận. Trong trường hợp này, AI đóng vai trò như một người trợ lý cần mẫn, giúp tăng tốc quá trình xác minh và khám phá các hướng chứng minh mới, giải phóng bộ não con người khỏi những bước đi mòn mỏi để tập trung vào tư duy đột phá.

Không chỉ riêng toán học, xu hướng này cũng đang lan rộng sang các lĩnh vực khoa học tự nhiên khác. Trên các thang đo cấp độ cao học như GPQA, GPT-5.2 được báo cáo là đạt độ chính xác vượt ngưỡng 92% mà không cần đến sự hỗ trợ của các công cụ bên ngoài. Tại các phòng thí nghiệm vật lý, AI đang được sử dụng như một "trạm trung chuyển" thông minh, tích hợp các mô phỏng, nhật ký thí nghiệm, tài liệu và hệ thống điều khiển vào một luồng công việc thống nhất.

Trong khi đó, ở lĩnh vực hóa học và sinh học, các nhà khoa học đang áp dụng cách tiếp cận lai ghép, kết hợp khả năng ngôn ngữ linh hoạt của ChatGPT với các công cụ chuyên dụng như mạng nơ-ron đồ thị để dự đoán cấu trúc protein. Sự kết hợp này nhằm mục đích cải thiện độ tin cậy của các kết quả, đồng thời vẫn giữ con người ở vị trí trung tâm để đưa ra các quyết định cuối cùng.

Tăng tốc khám phá và dấu hỏi về sự kiểm chứng độc lập

Câu chuyện về ChatGPT tham gia nghiên cứu khoa học không chỉ là câu chuyện về công nghệ, mà nó còn là niềm hy vọng về việc giải quyết những bài toán lớn của nhân loại. Tiến bộ khoa học là nền tảng cho y học, năng lượng sạch và sự an toàn công cộng, nhưng thực tế phũ phàng là quá trình nghiên cứu thường diễn ra rất chậm chạp và tốn kém sức người. Chỉ một phần nhỏ dân số thế giới tham gia vào việc tạo ra các khám phá nền tảng và những dự án như phát triển một loại thuốc mới có thể kéo dài hơn cả một thập kỷ.

Trong bối cảnh đó, OpenAI lập luận rằng các nhà nghiên cứu đang ngày càng dựa vào AI để xử lý những công việc thường nhật nhưng tốn thời gian như viết mã (coding), rà soát tài liệu, phân tích dữ liệu sơ bộ hay lên kế hoạch thí nghiệm. Bằng cách gạt bỏ những gánh nặng hành chính và kỹ thuật lặp lại này, các nhà khoa học có thêm thời gian để tư duy sâu.

Một ví dụ điển hình được dẫn chứng là sự hợp tác với RetroBioSciences trong việc thiết kế protein, nơi AI được cho là đã giúp rút ngắn thời gian nghiên cứu từ hàng năm trời xuống chỉ còn vài tháng. Đây là một minh chứng cụ thể cho thấy khi được sử dụng đúng cách, AI có thể trở thành chất xúc tác mạnh mẽ cho sự đổi mới.

Tuy nhiên, giữa những con số ấn tượng và những lời hứa hẹn về một tương lai tươi sáng, chúng ta vẫn cần giữ một cái đầu lạnh. Mặc dù báo cáo của OpenAI đưa ra những số liệu sử dụng và kết quả kiểm tra rất cao, nhưng sự xác nhận độc lập từ các bên thứ ba vẫn còn khá hạn chế.

Khoa học là lĩnh vực đòi hỏi sự khắt khe và tính lặp lại (reproducibility). Một kết quả chỉ thực sự có giá trị khi nó đứng vững trước sự kiểm tra của cộng đồng khoa học rộng lớn theo thời gian, chứ không chỉ dựa trên các bài kiểm tra (benchmark) do chính đơn vị phát triển AI công bố.

Vẫn còn đó những câu hỏi bỏ ngỏ về việc liệu những kết quả này có bền vững hay không, độ phủ của chúng rộng đến đâu và quan trọng nhất là liệu những lợi ích về tốc độ có thực sự chuyển hóa thành những tiến bộ khoa học lâu dài hay chỉ là những kết quả bề nổi. Việc phụ thuộc vào AI cũng đặt ra lo ngại về việc các nhà nghiên cứu trẻ có thể bị thui chột kỹ năng tư duy phản biện nếu quá dựa dẫm vào máy móc.

Dù vậy, không thể phủ nhận rằng ChatGPT và các mô hình tương tự đang mở ra một kỷ nguyên mới cho nghiên cứu khoa học. Ở đó, ranh giới giữa người và máy đang dần bị xóa nhòa để nhường chỗ cho một mối quan hệ cộng tác - nơi máy móc xử lý dữ liệu còn con người xử lý ý nghĩa, cùng nhau đẩy nhanh bánh xe lịch sử của tri thức nhân loại.

Bùi Tú