Những câu chuyện phía sau phòng thí nghiệm

Khoa học thường được kể bằng những phát hiện, con số và thành tựu. Nhưng phía sau mỗi nghiên cứu là những con người phải đối mặt với thất bại, thiếu kinh phí, hiểm nguy, cô đơn và cả những mất mát cá nhân.

5 cuốn sách dưới đây đưa người đọc bước vào thế giới ấy, nơi hành trình tìm kiếm sự thật hiện lên đầy cảm xúc và rất đỗi đời thường.

Lab Girl - Hope Jahren (2016)

Bìa cuốn Lab Girl của Hope Jahren. Ảnh: Goodreads.

Hope Jahren, nhà địa sinh học và nghiên cứu thực vật, ví phòng thí nghiệm của mình như nơi trú ẩn, một nhà thờ và một thế giới khép kín.

“Tôi chọn khoa học vì khoa học mang đến cho tôi thứ tôi cần, một mái nhà theo đúng nghĩa đen: một nơi an toàn để tồn tại”, bà viết.

Trong hồi ký Lab Girl (tạm dịch: Cô gái Phòng thí nghiệm), Jahren kể về những thử thách trong nghiên cứu khoa học, từ những sự cố nguy hiểm đến những khó khăn rất đời thường. Có lần, một ống thủy tinh bị nạp quá nhiều khí phát nổ, tạo ra tiếng động chói tai và một tình huống nguy hiểm trong phòng thí nghiệm.

Áp lực dai dẳng hơn đến từ cuộc chiến tìm kiếm kinh phí nghiên cứu. Có thời điểm, khi ngân sách cạn kiệt, bà phải lục thùng rác của trường đại học để tìm vật liệu có thể tái sử dụng.

Mạch truyện xuyên suốt cuốn sách là tình bạn giữa Jahren và Bill, một học giả sống khá khép kín nhưng sở hữu sự tỉ mỉ đáng nể trong công việc thực địa. Ông trở thành cộng sự khoa học tận tụy của Jahren. Họ gắn bó bởi cảm giác chung rằng mình đang làm một điều gì đó có phần “liều lĩnh” nhưng đáng giá.

Lần đầu nhìn thấy phòng thí nghiệm nhỏ, cũ kỹ và đầy nấm mốc của Jahren, Bill gần như không để tâm đến tình trạng của căn phòng. Ông chỉ chú ý đến hệ thống điện ở một góc. Sau khi suy nghĩ về cách bố trí một thiết bị quan trọng phục vụ nghiên cứu, ông đưa ra kết luận: “Hoàn hảo tuyệt đối”.

The Periodic Table - Primo Levi (1975)

Bìa cuốn The Periodic Table của Primo Levi. Ảnh: Amazon.

Với Primo Levi (tạm dịch: Bảng tuần hoàn), hóa học là một cuộc đấu trí đầy hứng khởi, một “trận đấu mặt đối mặt”. Một bên là “nhà hóa học non nớt, không vũ khí”, còn bên kia là Vật chất, đáp lại bằng những điều bí ẩn.

Levi là một nhà hóa học Do Thái trẻ tuổi tại Turin, Italy, khi Thế chiến II bắt đầu. The Periodic Table, được Raymond Rosenthal dịch sang tiếng Anh năm 1984, kể về những bước đi đầu tiên của ông trong nghiên cứu khoa học và cuộc đấu tranh chống chủ nghĩa phát xít qua một loạt tiểu luận ngắn, mỗi chương gắn với một nguyên tố hóa học.

Sau một thời gian ngắn chiến đấu cùng lực lượng kháng chiến chống phát xít, Levi bị bắt và đưa đến Auschwitz. Ông sống sót một phần nhờ được làm việc tại một phòng thí nghiệm của Đức.

Trong chương “Cerium”, Levi kể rằng vì quá đói, ông đã đánh cắp những thanh sắt-xeri để chế tạo đá lửa cho bật lửa. Sau đó, ông đem chúng đổi lấy bánh mì.

Xuyên suốt hồi ức, Levi mô tả hóa học bằng những cảm giác rất cụ thể và gần gũi. Có lần, mùi tỏi giúp ông nhận ra đường có chứa asen. Một dung dịch đậm đặc bị đổ ra có thể xuyên qua quần áo “như một nhát kiếm”.

Với Levi, khoa học là một lĩnh vực “rõ ràng, mạch lạc và có thể kiểm chứng ở từng bước”, qua đó đối lập với chủ nghĩa toàn trị - một “mạng lưới của những lời dối trá và sự trống rỗng”.

The Quickening - Elizabeth Rush (2023)

Cuốn sách The Quickening và tác giả Elizabeth Rush. Ảnh: Broadside PR.

Năm 2019, gần 60 nhà khoa học và thành viên thủy thủ đoàn lên tàu phá băng Nathaniel B. Palmer hướng tới sông băng Thwaites ở Nam Cực.

Trong The Quickening (tạm dịch: Sự thức tỉnh), Elizabeth Rush gọi dòng sông băng này là “ẩn số lớn nhất”, có thể quyết định mức độ nước biển dâng và tác động của hiện tượng này tới các cộng đồng ven biển.

Đoàn nghiên cứu lên kế hoạch đầy tham vọng nhằm thu thập dữ liệu về tảng băng, nhưng hành trình liên tục bị cản trở bởi bão, sự cố bánh lái, một ca cấp cứu y tế và nguy cơ băng bao vây con tàu.

Điểm khiến câu chuyện của Rush khác biệt so với nhiều cuốn sách về khoa học khác là sự chú ý dành cho những thành viên thủy thủ đoàn âm thầm đảm nhận các công việc thiết yếu để hỗ trợ nhóm nghiên cứu. Họ lau cầu thang mỗi sáng, chuẩn bị bữa tối khi con tàu chao đảo dữ dội trên eo biển Drake - vùng biển hiểm trở nằm giữa Mũi Horn của Nam Mỹ và Nam Cực.

Cuốn sách cũng khắc họa những cảm xúc sâu sắc của các nhà khoa học trước sứ mệnh và những hệ quả mà nó có thể mang lại, cũng như sự choáng ngợp trước vẻ đẹp hùng vĩ của vùng cực.

Một nhà nghiên cứu nói với Rush rằng ông sẽ nhớ Nam Cực đến nhường nào sau chuyến thám hiểm. “Nó giống như yêu vậy”, ông nói. “Khi rời đi, bạn muốn gặp lại người ấy... dù mình vừa mới rời xa”.

The Beak of the Finch - Jonathan Weiner (1994)

Bìa cuốn sách The Beak of the Finch của tác giả Jonathan Weiner. Ảnh: Penguin Random House.

Rosemary và Peter Grant, cặp vợ chồng cùng là nhà sinh học tiến hóa, là nhân vật trung tâm trong The Beak of the Finch (tạm dịch: Mỏ chim sẻ) của Jonathan Weiner. Họ nghiên cứu các loài chim sẻ hót trên Daphne Major, một đảo núi lửa nhỏ thuộc quần đảo Galápagos.

Gần những hòn đảo từng được Charles Darwin ghé thăm trong chuyến hải trình trên tàu Beagle năm 1835, vợ chồng Grant hiểu rõ các đối tượng nghiên cứu đến mức có thể nhận diện hàng trăm cá thể chim sẻ riêng biệt, thậm chí xác định loại hạt mà chúng đang ngậm trong mỏ.

Từ đó hiện lên câu chuyện về một gia đình khoa học. Hai con gái của nhà Grant cùng một số sinh viên gan dạ cũng tham gia nghiên cứu, kiên trì ghi chép quá trình tiến hóa diễn ra ngay trước mắt trong gần hai thập kỷ, khi hòn đảo liên tục hứng chịu hạn hán và bão.

Khi Peter trình bày kết quả nghiên cứu với các nhà khoa học khác, một đồng nghiệp tỏ ra hoài nghi trước nhận định rằng chỉ một khác biệt rất nhỏ về kích thước mỏ cũng có thể quyết định sự sống còn của một con chim sẻ.

“Không thể nào nửa milimet lại quan trọng đến thế”, nhà khoa học này khẳng định.

Weiner cho thấy ông đã sai như thế nào.

Ship Fever - Andrea Barrett (1996)

Cuốn sách Ship Fever của tác giả Andrea Barrett. Ảnh: Goodreads.

Năm 1847, hàng chục nghìn người Ireland tuyệt vọng tìm đường thoát khỏi nạn đói đang tàn phá quê hương đã cập bến trạm kiểm dịch Grosse Île, thuộc tỉnh Quebec, Canada ngày nay.

Ship Fever (tạm dịch: Cơn sốt trên tàu) truyện vừa được đặt tên cho tuyển tập truyện ngắn của Andrea Barrett, kể về một bác sĩ trẻ bị tổn thương bởi sự khinh miệt của người phụ nữ mình yêu. Ông quyết định tình nguyện đến làm việc tại trạm kiểm dịch.

Tại đây, ông nhanh chóng bị cuốn vào công việc điều trị các nạn nhân của một đợt dịch sốt phát ban. Những người chết trên tàu có khi bị “thả xuống bãi biển gần nhất và buộc lại như những bó củi”.

Trong các câu chuyện của Barrett, sự nghiệp của những nhân vật khoa học nổi tiếng đan xen với cuộc sống của những con người bình thường.

Người kể chuyện trong The Behavior of the Hawkweeds (tạm dịch: Đặc tính của loài cỏ diều hâu) hồi tưởng về những lần ông mình gặp Gregor Mendel khi còn nhỏ. Mendel là tu sĩ có những thí nghiệm với cây đậu đã đặt nền móng cho ngành di truyền học hiện đại.

Trong Rare Bird (tạm dịch: Loài chim hiếm), một phụ nữ ở nước Anh thế kỷ 18 tìm thấy niềm vui trong tình bạn với một người bạn mới, người giúp bà kiểm chứng nhận định của nhà tự nhiên học Thụy Điển Carl Linnaeus rằng chim én ngủ đông dưới nước.

Qua những câu chuyện ấy, Barrett khắc họa hoạt động khoa học như lời một nhân vật mô tả: “được hun đúc từ cô đơn và khát khao”.