Những bài học không từ sách vở

Học sinh tham gia hoạt động tìm hiểu “kho báu di sản” ở địa phương do Trung tâm Live & Learn tổ chức tại Đà Nẵng vào mùa hè 2025. Ảnh: Live & Learn

1. Tiến sĩ Hà Thị Sương (Bảo tàng Đà Nẵng - cơ sở 2) nói về câu chuyện học lịch sử từ cuộc sống, khi đề cập tới chương trình giáo dục truyền thông và ngoại khóa cho người trẻ. Mùa hè vừa rồi, chị có dịp kết nối với các hoạt động tìm hiểu “kho báu di sản” ở địa phương do Trung tâm Live & Learn triển khai cho các học sinh tại 10 trường THCS thuộc thành phố Tam Kỳ và thành phố Hội An (cũ).

Thông qua các trải nghiệm thực tế như: cuộc đua kỳ thú về tài nguyên, photovoice - kể chuyện bằng hình ảnh (sử dụng máy ảnh phim lấy liền), các em học sinh được hóa thân thành những phóng viên đi ghi chép, mang về nhiều sản phẩm truyền thông sáng tạo có giá trị quảng bá địa phương.

Ở đó có những điểm đến như Địa đạo Kỳ Anh, sông Đầm, chợ Tam Kỳ, làng Bích họa Tam Thanh...; có những nghề truyền thống như dệt chiếu, làm lồng đèn, đóng ghe bầu, đan lưới; có tô cao lầu, đĩa hến xào, chén cháo nghêu mộc mạc. Tất cả được kể bởi không chỉ từ các nghệ nhân mà còn là ông bà, chú, bác hàng xóm hay cha mẹ - những người thầm lặng gìn giữ các di sản qua đời sống thường ngày.

Bạn Ngọc Hân, học sinh lớp 9, Trường THCS Thái Phiên (phường Quảng Phú) nhớ mãi những ngày cùng các bạn đi tìm hiểu về lễ hội Cầu Ngư, hát bả trạo, thăm Lăng Ông thờ ngài Nam Hải… - những điều hiện hữu tại nơi em lớn lên nhưng chưa có dịp biết đến. Với Hân và các bạn, hành trình vừa qua không chỉ rèn luyện các kỹ năng mà còn giúp các em có thêm những bài học ý nghĩa ngoài sách vở, thêm tình yêu với quê hương.

“Lịch sử, di sản hiện hữu ngay trong nếp sống, cảnh vật và trong câu chuyện của ông bà, cô, dì, chú, bác; trong mỗi vật dụng trong gia đình... Tất cả đều chứa đựng những câu chuyện về lịch sử và sự sáng tạo của cha ông để thích ứng với từng điều kiện sống khác nhau. Sự thấu hiểu ấy chính là gốc rễ để người trẻ xây dựng lòng tự hào dân tộc, tình yêu quê hương, đất nước”, tiến sĩ Hà Thị Sương chia sẻ.

2. Gần 7 năm nay, Alăng Thị Công (thôn Aliêng Ravăh, xã Sông Kôn) được biết tới như một người trẻ nỗ lực lan tỏa văn hóa truyền thống của người Cơ Tu trên mạng xã hội. Từ kênh YouTube Công 92 được xây dựng từ năm 2019, Công chia sẻ câu chuyện về trang phục truyền thống, ẩm thực, tiếng Cơ Tu, những vũ điệu của đồng bào, phong tục, tập quán hay nếp sống bình yên giữa bản làng nơi núi rừng xanh thẳm…

Đó là những điều Công tiếp xúc từ nhỏ, bên bếp lửa gia đình, dưới mái gươl. Mở đầu từ những ngày thơ bé nghe mẹ đọc truyện ban đêm, phụ mẹ cuộn len và xâu hạt cườm rồi ngủ thiếp đi bên khung dệt thổ cẩm của mẹ.

Trưởng thành, lập gia đình, Công về nhà chồng. Bố chồng Công là một già làng Cơ Tu, ông thông thạo mọi lễ nghi truyền thống, giỏi đẽo gọt, điêu khắc. Ông như pho sử quý giá - trao truyền cho con cháu những điều ý nghĩa, là nguồn tư liệu để Công lan tỏa những nội dung chân thực, chính xác về văn hóa Cơ Tu trên nền tảng số.

Những câu chuyện từ gia đình giúp cô gái Cơ Tu thêm yêu quê hương và tiếp tục hành trình tìm lại những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc mình.

Các em nhỏ trải nghiệm không gian văn hóa truyền thống tại làng cổ Phong Nam (phường Hòa Xuân). Ảnh: XUÂN SƠN

3. Căn nhà cũ của ông ngoại tôi nằm trên đường Phan Châu Trinh, thành phố Tam Kỳ (nay là phường Tam Kỳ). Dẫu căn nhà đã đổi chủ từ lâu, con cháu trong gia đình vẫn vẹn nguyên ký ức về căn phòng nơi ông ngồi làm thơ, đọc sách. Góc phòng là chiếc tủ đựng sách, phần nhiều là các tác phẩm văn học trong nước. Trong sự tò mò của một đứa trẻ vừa qua ngưỡng tập đọc trong thập niên 90, tôi ghi nhớ được vài điều, nào là “ông Nam Cao có quyển Đời thừa”, “ông Ngô Tất Tố có Tắt đèn”, “ông Chế Lan Viên có quyển thơ Điêu tàn”, “ông Thạch Lam có Hà Nội băm sáu phố phường”.

Trên bức tường phòng ông ngoại là một loạt bức chân dung những nhà văn, nhà thơ… được ông sưu tầm, đóng khung cẩn thận nhưng rất ít dòng chú thích về tên tuổi. Cho đến về sau, khi tiếp xúc nhiều hơn với văn học trên ghế nhà trường, nhìn những bức chân dung tác giả in trắng đen kèm tác phẩm, tôi mới nhớ ra rằng mình đã “gặp” những con người này - từ căn phòng năm xưa, từ những câu chuyện ông ngoại từng kể.

Ba tôi thuở sinh thời, dù lao động chân tay rã rời vẫn giữ thú vui cuối ngày là đọc sách, tìm hiểu văn hóa - lịch sử qua nhiều kênh. Có một bận, ông mang về nhà vài cuốn sách của nhóm “Tự lực văn đoàn”.

Rồi những hôm rảnh rỗi, ông kể con cái nghe chuyện Đà Nẵng những năm sau giải phóng, về thời bao cấp còn nhiều thiếu thốn, về những chuyến xe lam dọc ngang xứ Quảng mà ông nội tôi từng cầm lái. Một quãng khác, giữa quán mỳ Quảng Phú Chiêm nhỏ xíu trên quốc lộ 1A, bằng hiểu biết của một người Quảng, ông phân tích cho con cái cách người vùng Điện Phương, thị xã Điện Bàn (cũ) nấu cho ra tô mỳ đặc trưng đủ đầy phong vị văn hóa - đời sống đậm chất Quảng.

Những ký ức từ gia đình, với ông bà, ba mẹ tạo thành mạch nguồn, để đám trẻ chúng tôi bơi trên dòng sông của Văn - Sử - Địa cho đến tận hôm nay. Đó là những bài học mà có lẽ chưa sách vở nào kể hết.

Cô Nguyễn Trần Anh Thảo, giáo viên môn Ngữ Văn, Trường THPT Phan Châu Trinh (phường Hải Châu) chia sẻ, trong quá trình dạy học, cô luôn nhắn nhủ học sinh rằng văn học là nhân học. Văn học nói riêng và các môn xã hội nói chung luôn “bám rễ” vào hiện thực cuộc sống. Những điều học sinh cảm thụ từ thế hệ đi trước là trải nghiệm thực tiễn bên cạnh kiến thức cơ bản từ ghế nhà trường.

“Những bài học nhân văn sẽ định hướng cho thế hệ trẻ trong lựa chọn hướng đi tương lai; là hành trang để các em trưởng thành hơn, trân quý văn hóa và con người Việt Nam trong giai đoạn phát triển này”, cô Thảo bày tỏ.l

XUÂN SƠN