Indonesia hiện đại hóa làng chài Đặt ngư dân vào trung tâm phát triển

Khi cạnh tranh địa kinh tế ngày càng gay gắt tại khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương, Indonesia đang triển khai một trong những chương trình cải tổ ngành thủy sản lớn nhất kể từ khi quốc gia quần đảo này giành độc lập.

Khai thác hiệu quả tiềm năng của biển

Theo thông tin được hãng thông tấn quốc gia Indonesia ANTARA công bố, Tổng thống Prabowo Subianto xác nhận mục tiêu hiện đại hóa ít nhất 1.000 khu định cư ven biển trong năm 2026 và hướng tới tổng cộng 5.000 làng chài vào năm 2029. Ông nhấn mạnh đây là lần đầu tiên trong lịch sử Indonesia, khu vực ngư dân và cộng đồng ven biển được đặt ở vị trí trung tâm của chiến lược phát triển kinh tế quốc gia.

Làng chài ở phía Bắc đảo Bintan, Indonesia. Ảnh của Anup Phayal/seaaroundus.org

Chương trình được triển khai trong bối cảnh Indonesia, quốc gia có hơn 17.000 hòn đảo và một trong những vùng đặc quyền kinh tế biển lớn nhất thế giới, vẫn chưa khai thác hết tiềm năng thủy sản dù ngành này đóng vai trò quan trọng đối với an ninh lương thực, xuất khẩu và sinh kế của hàng triệu người dân.

Một trong những động lực cốt lõi của chương trình là mục tiêu bảo đảm an ninh lương thực, đặc biệt là nguồn protein động vật. Trong nhiều bài phát biểu chính thức, Tổng thống Prabowo liên tục nhấn mạnh rằng việc nâng cao tiêu thụ protein từ thủy sản là yếu tố quyết định đối với chất lượng nguồn nhân lực tương lai của Indonesia.

Tại sự kiện công bố chiến lược tự chủ lương thực quốc gia vào tháng 1, Tổng thống Prabowo khẳng định Indonesia phải đạt được tự chủ không chỉ trong nông nghiệp mà cả trong sản xuất cá và thủy sản, nhằm bảo đảm dinh dưỡng cho thế hệ trẻ. Chính phủ tin rằng việc hiện đại hóa làng chài sẽ giúp tăng sản lượng, cải thiện thu nhập ngư dân và nâng cao khả năng tiếp cận thực phẩm giàu protein cho người dân.

Quan điểm này phản ánh cách tiếp cận mới của Indonesia, theo đó thủy sản không còn chỉ được xem là ngành kinh tế địa phương, mà đã trở thành trụ cột chiến lược ngang hàng với nông nghiệp và năng lượng trong chính sách phát triển quốc gia.

Hạ tầng logistics - điểm nghẽn lớn nhất

Một trong những vấn đề lâu nay của ngành đánh bắt thủy sản Indonesia là chuỗi cung ứng kém hiệu quả. Dù sản lượng đánh bắt lớn, phần đáng kể sản phẩm bị thất thoát sau thu hoạch do thiếu hệ thống bảo quản lạnh và logistics.

Theo kế hoạch, mỗi làng chài tham gia chương trình sẽ được trang bị đồng bộ các cơ sở hạ tầng thiết yếu như nhà máy sản xuất đá lạnh, kho lạnh, cầu cảng, trạm nhiên liệu, xưởng sửa chữa tàu và phương tiện đánh bắt. Mục tiêu là xây dựng chuỗi giá trị khép kín từ khâu đánh bắt đến phân phối ra thị trường trong nước và xuất khẩu.

Bộ Hải dương và nghề cá Indonesia cho biết, mô hình này nhằm biến các làng chài truyền thống thành các trung tâm sản xuất hiện đại, đồng thời giảm chi phí hậu cần vốn đang khiến thủy sản Indonesia kém cạnh tranh so với các nước xuất khẩu lớn khác trong khu vực.

Các dự án thí điểm trước đó cho thấy khi có kho lạnh và hệ thống bảo quản đúng chuẩn, giá bán cá có thể tăng đáng kể do chất lượng được duy trì ổn định trong quá trình vận chuyển.

Từ 65 làng thí điểm đến mạng lưới quốc gia

Chương trình không bắt đầu từ con số 0. Theo Bộ Hải dương và nghề cá, giai đoạn đầu đã triển khai xây dựng 65 làng chài tại nhiều tỉnh từ Aceh, Java đến Papua, với tổng ngân sách khoảng 1,34 nghìn tỷ rupiah (khoảng 80 triệu USD).

Các địa điểm thí điểm được lựa chọn nhằm đại diện cho nhiều đặc điểm địa lý khác nhau của Indonesia: vùng ven biển đông dân, đảo xa, khu vực đánh bắt truyền thống và các trung tâm nuôi trồng thủy sản. Indonesia đánh giá đây là bước kiểm nghiệm mô hình trước khi mở rộng quy mô toàn quốc vào năm 2026.

Tại Padang Pariaman, Tây Sumatra, một làng chài mẫu đã được đầu tư trạm nhiên liệu, nhà máy sản xuất đá lạnh, trung tâm ngư dân và hệ thống bảo quản lạnh. Chính quyền địa phương kỳ vọng dự án sẽ trực tiếp cải thiện thu nhập của cộng đồng ven biển và tạo việc làm mới.

Điểm đáng chú ý là chương trình làng chài không tồn tại độc lập mà được tích hợp với mạng lưới hơn 80.000 hợp tác xã nông thôn thuộc sáng kiến “Làng chài Đỏ và Trắng”. Chính phủ đang đẩy nhanh xây dựng kho hàng, cửa hàng bán lẻ, phòng khám, nhà thuốc và hệ thống phân phối cho khoảng 30.000 hợp tác xã, nhằm tạo nền tảng kinh tế cộng đồng quy mô lớn.

Nguồn tài chính chủ yếu đến từ Quỹ Làng, vốn là chương trình đã được Indonesia triển khai suốt một thập kỷ nhằm giảm chênh lệch phát triển giữa đô thị và nông thôn. Việc kết hợp hai chương trình cho thấy Jakarta đang thử nghiệm mô hình kinh tế hợp tác quy mô quốc gia, nơi sản xuất, phân phối và tiêu thụ được liên kết ngay tại cấp cơ sở.

Theo các nhà hoạch định chính sách Indonesia, hợp tác xã sẽ đóng vai trò trung gian giúp ngư dân tiếp cận thị trường, tín dụng và dịch vụ hậu cần mà trước đây họ khó tiếp cận.

Bài toán cân bằng phát triển giữa các vùng

Indonesia từ lâu đã đặt mục tiêu trở thành trung tâm hàng hải toàn cầu. Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cho rằng các chính sách trước đây thiên về hạ tầng cảng biển và vận tải, trong khi khu vực ngư dân quy mô nhỏ vẫn chưa được chú trọng.

Theo các nhà quan sát, chương trình làng chài mới cho thấy sự thay đổi tư duy: thay vì chỉ đầu tư vào các cảng lớn, chính phủ chuyển trọng tâm xuống cấp cộng đồng địa phương, nơi trực tiếp tạo ra sản lượng thủy sản.

Tổng thống Prabowo cho rằng việc nâng cao thu nhập ngư dân sẽ tạo ra các “điểm tăng trưởng mới” trên khắp quần đảo, giúp phân bổ phát triển kinh tế đồng đều hơn giữa các vùng. Điều này đặc biệt quan trọng đối với Indonesia, nơi khoảng cách phát triển giữa miền Tây và miền Đông vẫn là thách thức lớn trong nhiều thập kỷ.

Ngoài yếu tố xã hội, chương trình còn mang mục tiêu công nghiệp hóa ngành thủy sản. Chính phủ Indonesia đang triển khai song song việc đóng mới hơn 1.500 tàu cá hiện đại, nhằm tăng sản lượng đánh bắt và nâng cao tiêu chuẩn khai thác.

Việc hiện đại hóa đội tàu và cơ sở hậu cần được kỳ vọng sẽ giúp Indonesia gia tăng xuất khẩu thủy sản, ngành vốn có tiềm năng lớn nhưng chưa đạt mức tương xứng với quy mô tài nguyên biển.

Một điểm mới trong chương trình là gắn phát triển làng chài với hệ thống đánh bắt theo hạn ngạch đo lường. Đây là cơ chế nhằm kiểm soát sản lượng khai thác để tránh đánh bắt quá mức và bảo vệ hệ sinh thái biển.

Theo Bộ Hải dương và nghề cá, việc áp dụng hạn ngạch sẽ giúp phân bổ nguồn lợi công bằng hơn giữa các khu vực và bảo đảm tính bền vững lâu dài cho ngành thủy sản. Giới quan sát quốc tế đánh giá đây là bước tiến quan trọng, bởi Indonesia từng đối mặt với tình trạng khai thác quá mức và đánh bắt bất hợp pháp trong nhiều năm.

Chính phủ Indonesia cho biết các dự án làng chài ban đầu đã cho thấy tín hiệu tích cực về thu nhập của ngư dân. Ngoài tăng thu nhập trực tiếp, chương trình còn được kỳ vọng tạo việc làm mới trong các lĩnh vực hậu cần, chế biến thực phẩm, bảo quản lạnh và dịch vụ thương mại ven biển. Các chuyên gia phát triển nông thôn cho rằng nếu thành công, chương trình có thể làm chậm xu hướng di cư từ đảo nhỏ ra các đô thị lớn, vấn đề xã hội ngày càng nghiêm trọng tại Indonesia.

Dù tham vọng lớn, chương trình cũng đối mặt nhiều thách thức. Việc xây dựng hàng nghìn cơ sở hạ tầng trải dài trên quần đảo rộng lớn đòi hỏi năng lực điều phối và giám sát rất cao.

Indonesia từng gặp khó khăn trong việc bảo đảm hiệu quả sử dụng Quỹ Làng khi mức độ phát triển giữa các vùng còn chênh lệch. Các chuyên gia cảnh báo rằng nếu thiếu quản trị minh bạch, đầu tư hạ tầng có thể không chuyển hóa thành tăng trưởng thực sự.

Ngoài ra, việc đồng bộ giữa chính quyền trung ương và địa phương được xem là yếu tố quyết định, bởi các dự án làng chài phải dựa trên đề xuất của chính quyền địa phương để được phê duyệt.

Linh Anh