'Gieo chữ' nơi biên cương: Khi ngôi trường là cột mốc chủ quyền

Theo thống kê của Bộ GD-ĐT, cả nước có 956 trường phổ thông ở 248 xã biên giới đất liền. Trong số này, mới chỉ có khoảng 22 trường phổ thông dân tộc nội trú (PTDTNT) với quy mô 7.644 học sinh, có khoảng 160 trường phổ thông dân tộc bán trú (PTDTBT), quy mô 51.131 học sinh.

Trong tổng số 625.255 học sinh trên địa bàn các xã biên giới, số học sinh không đủ điều kiện học tại trường PTDTNT, PTDTBT nhưng có nhu cầu được nội trú, bán trú khoảng 273.244 học sinh (chiếm 43,7% tổng số học sinh phổ thông hiện tại). Như vậy, số lượng học sinh có nhu cầu nội trú, bán trú trên địa bàn các xã biên giới đất liền chiếm tỷ lệ rất cao.

Bên cạnh đó, điều kiện cơ sở vật chất trường lớp tại các xã biên giới còn rất khó khăn, thiếu thốn, chưa đáp ứng được yêu cầu tối thiểu, chưa bảo đảm đáp ứng nhu cầu nội trú, bán trú của học sinh; đội ngũ nhà giáo còn thiếu và chưa được sắp xếp hợp lý, ảnh hưởng rất lớn đến chất lượng giáo dục, dẫn tới không bảo đảm công bằng trong giáo dục.

Để nâng cao chất lượng giáo dục, thu hẹp khoảng cách vùng miền, tạo nguồn cán bộ chất lượng tại các vùng biên giới đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới, Bộ GD-ĐT đã báo cáo, đề xuất lãnh đạo Đảng, Nhà nước, đứng đầu là Tổng Bí thư Tô Lâm, về chủ trương xây dựng các trường nội trú cho học sinh ở vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo, đặc biệt là tại các xã biên giới đất liền.

Theo Thông báo kết luận số 81-TB/TW ngày 18/7/2025 của Bộ Chính trị về chủ trương đầu tư xây dựng trường học cho các xã biên giới và Nghị quyết số 298/NQ-CP ngày 26/9/2025 của Chính phủ ban hành Kế hoạch hành động của Chính phủ thực hiện Thông báo kết luận 81-TB/TW, cả nước có 248 xã biên giới đất liền được quy hoạch đầu tư 248 trường phổ thông nội trú liên cấp tiểu học – trung học cơ sở.

Ngày 9/11/2025, các địa phương đã đồng loạt khởi công các trường thuộc danh mục 100 trường đã được Chính phủ phê duyệt đầu tư trong năm 2025, dự kiến hoàn thành và đưa vào sử dụng trước khai giảng năm học 2026–2027.

Các trường phổ thông nội trú liên cấp được Bộ Xây dựng thiết kế mẫu bảo đảm tiêu chuẩn kỹ thuật, quy mô, diện tích trường lớp; hệ thống cơ sở vật chất đồng bộ, hiện đại, bền vững, an toàn; đáp ứng tốt các tiêu chuẩn cơ sở vật chất trường phổ thông ở mức cao nhất hiện nay.

Mỗi trường được bố trí khu học tập, khu nhà ở nội trú, nhà ăn, khu sinh hoạt văn hóa – thể thao, thư viện, phòng học bộ môn, khu giáo viên nội trú, đảm bảo điều kiện học tập, sinh hoạt, rèn luyện toàn diện.

Bộ GD-ĐT xác định đây là mô hình trường mới, không phải “trường nén” hay “trường phân tán”, mà là một mô hình hiện đại, đồng bộ, kết hợp chính sách nội trú – bán trú linh hoạt, phù hợp với điều kiện địa hình và hoàn cảnh học sinh vùng biên giới.

Thiếu tá Đỗ Xuân Điềm, Chính trị viên Đồn Biên phòng Nậm Nhừ, BĐBP tỉnh Điện Biên vui mừng trước chính sách lớn của Đảng và Nhà nước.

Thiếu tá Đỗ Xuân Điềm cho biết, tại Nậm Nhừ, điều kiện kinh tế xã hội, giáo dục còn rất nhiều khó khăn, địa hình chia cắt, đường sá đi lại vất vả, nhất là vào mùa mưa lũ thường xuyên bị sạt lở. Nhiều điểm trường nằm trên các sườn núi cao, cơ sở vật chất xuống cấp, có điểm trường phòng học lắp ghép, mái tôn nên khi có rét đậm, rét hại ảnh hưởng lớn đến việc dạy và học.

Một số bản cách trung tâm xã từ 10–15km, học sinh phải học bán trú đi bộ đến trường; nhiều em chưa đủ áo ấm, đồ dùng học tập còn thiếu. Giáo viên cũng chịu nhiều thiệt thòi, sống xa gia đình, thiếu thốn nơi ăn ở, nhiều thầy cô phải vượt dốc, băng suối hàng giờ để đến lớp.

Bên cạnh đó, tỷ lệ hộ nghèo, cận nghèo cao, đời sống nhân dân còn khó khăn, nhận thức về tầm quan trọng của giáo dục chưa đồng đều, dẫn đến tình trạng học sinh nghỉ học theo bố mẹ làm nương rẫy hoặc gián đoạn việc học vào mùa vụ.

Trong điều kiện ấy, cán bộ, chiến sĩ Đồn Biên phòng Nậm Nhừ luôn phối hợp chặt chẽ với chính quyền và ngành giáo dục địa phương hỗ trợ các điểm trường tu sửa cơ sở vật chất, vận động học sinh ra lớp, triển khai các hoạt động an sinh xã hội tặng sách vở, quần áo, cùng thầy cô chăm lo cho các em vào những thời điểm thời tiết khắc nghiệt.

Khó khăn là thế, nên khi Nhà nước có chương trình đồng loạt xây trường vùng biên giới, Thiếu tá Đỗ Xuân Điểm phấn khởi cho rằng, mỗi ngôi trường khang trang được xây dựng ở biên giới không chỉ là nơi gieo mầm tri thức, mà còn là một “pháo đài mềm” trong thế trận biên phòng toàn dân. Đây là cột mốc quan trọng góp phần củng cố lòng dân, xây dựng biên giới hòa bình, hữu nghị, ổn định và phát triển lâu dài.

“Xây dựng trường học ở khu vực biên giới là một chủ trương có ý nghĩa chiến lược, thể hiện sự quan tâm đặc biệt của Đảng, Nhà nước đối với sự nghiệp giáo dục cũng như đối với đồng bào các dân tộc nơi biên cương Tổ quốc. Ở những địa bàn biên giới còn nhiều khó khăn như Điện Biên việc có được các điểm trường kiên cố, đồng bộ, an toàn thực sự là mong mỏi của nhân dân từ nhiều năm nay. Vì vậy, việc đầu tư xây dựng các điểm trường kiên cố, đồng bộ về cơ sở vật chất, có đủ phòng học, nhà bán trú, bếp ăn… đã trực tiếp cải thiện môi trường giáo dục, bảo đảm cho các em được học tập trong điều kiện tốt hơn, an toàn hơn.

Một ngôi trường mới không chỉ mang đến tương lai tươi sáng cho học sinh vùng cao, mà còn giúp khu vực biên giới thu hẹp khoảng cách phát triển, tạo nền tảng nâng cao dân trí, xóa đói giảm nghèo bền vững. Khi giáo dục được nâng lên, cơ hội việc làm, cơ hội phát triển kinh tế – xã hội cũng được mở rộng. Nói cách khác, mỗi công trình trường học chính là một “điểm sáng” góp phần làm đổi thay diện mạo biên cương Tổ Quốc”, Thiếu tá Đỗ Xuân Điềm vui mừng chia sẻ.

Theo Thiếu tá Đỗ Xuân Điềm, việc xây dựng trường học ở vùng biên không chỉ phục vụ cho sự nghiệp giáo dục, mà còn có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với nhiệm vụ quản lý, bảo vệ chủ quyền, an ninh biên giới quốc gia. Khi các em học sinh được tiếp cận tri thức, được trang bị kiến thức pháp luật, kỹ năng sống và hiểu biết về truyền thống quê hương, các em sẽ hình thành ý thức trách nhiệm, lòng yêu nước và sự gắn bó với mảnh đất nơi mình sinh sống. Đây chính là nền tảng để bồi dưỡng thế hệ công dân tương lai có bản lĩnh, có tri thức, sẵn sàng tham gia xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

Cùng với đó, trường học vùng biên là môi trường thuận lợi để lực lượng Biên phòng phối hợp tuyên truyền, phổ biến pháp luật, giúp người dân hiểu rõ hơn về chủ quyền, an ninh biên giới; nâng cao cảnh giác trước âm mưu, thủ đoạn của các loại tội phạm và các thế lực xấu lợi dụng địa bàn biên giới. Khi dân trí được nâng lên, phong trào toàn dân tham gia bảo vệ biên giới sẽ phát triển mạnh mẽ và bền vững hơn.

Không chỉ là một cán bộ biên phòng, Đại úy Lò Văn Thoại, Đồn Biên phòng Mường Lèo (Sơn La) còn có nhiều năm gắn bó với sứ mệnh mang con chữ, tri thức đến cho đồng bào các xã biên giới qua các lớp học xóa mù chữ, Đại úy Thoại lại càng phấn khởi hơn nữa, khi địa phương đã khởi công và đang tiến hành xây dựng trường liên cấp theo chủ trương của Chính phủ.

Trước đây, học sinh các lớp xóa mù chữ của thầy giáo Thoại ở nhiều độ tuổi khác nhau, từ 14-60 tuổi. Trong đó có không ít học viên là lao động chính trong gia đình, thời gian học cũng phải linh hoạt, ngày nắng ráo thì học tối, ngày mưa gió thì phải học ban ngày, địa điểm cũng mang tính tạm bợ.

“Mỗi ngôi trường mọc lên sẽ giúp tăng tỷ lệ biết chữ, nâng cao trình độ văn hóa cho người dân, từ đó góp phần đẩy lùi nạn tảo hôn, sinh con sớm khi chưa đủ tuổi. Không chỉ vậy, khi giáo dục thắp sáng bản làng, con chữ đến được với đồng bào, công tác phổ biến, tuyên truyền pháp luật cho người dân cũng dễ dàng hơn, đẩy lùi các luận điệu xuyên tạc, chống phá nhà nước”, Đại úy Lò Văn Thoại nói.

Cũng theo Đại úy Lò Văn Thoại, đặc thù địa hình vùng biên giới bị chia cắt mạnh, học sinh thường phải đi bộ hàng chục cây số đường rừng để đến lớp. Chính vì vậy, chính sách phát triển hệ thống trường Phổ thông dân tộc bán trú được xem là một cuộc cách mạng giáo dục tại đây.

Chính phủ đã ban hành nhiều nghị định hỗ trợ trực tiếp tiền ăn, tiền gạo và cơ sở vật chất cho học sinh bán trú. Những bữa cơm có thịt, giấc ngủ trong chăn ấm đệm êm tại trường bán trú đã trở thành động lực để phụ huynh yên tâm gửi con "đi tìm cái chữ". Mô hình này không chỉ giải quyết bài toán bỏ học mà còn nâng cao thể chất và kỹ năng sống cho con em đồng bào dân tộc thiểu số.

Bộ trưởng Bộ GD-ĐT Nguyễn Kim Sơn cho biết, cùng với việc đầu tư xây dựng trường, hiện nay Bộ GD&ĐT đang chủ trì, phối hợp với các Bộ, ngành xây dựng các văn bản quy định về chế độ chính sách cho học sinh, giáo viên; quy định về quy chế hoạt động trường phổ thông nội trú liên cấp; chính sách ưu đãi, tuyển dụng, trọng dụng giáo viên; chính sách hướng nghiệp, tuyển chọn cán bộ là người địa phương xuất phát từ học sinh học tập tại các trường phổ thông nội trú liên cấp và nhiều chính sách đồng bộ khác, bảo đảm các trường là hình mẫu, là niềm hi vọng lớn của Đảng, Nhà nước, các địa phương và nhân dân tại các xã biên giới.

Bộ trưởng Nguyễn Kim Sơn

“Chủ trương xây dựng các trường phổ thông nội trú liên cấp tại các xã biên giới đất liền là đáp ứng tốt nhất, đầy đủ nhất cho việc học tập, rèn luyện, sinh hoạt và phát triển toàn diện của học sinh, với kỳ vọng, các em sẽ trở thành những chủ nhân có đủ năng lực và phẩm chất, để quyết định trong sự nghiệp xây dựng, phát triển và bảo vệ Tổ quốc, mà trực tiếp, hơn ai hết là tại khu vực biên giới, quê hương của chính các em.

Các trường được đầu tư nhằm đáp ứng nhu cầu học tập, sinh hoạt nội trú, bán trú của học sinh phổ thông trên địa bàn các xã biên giới, không phân biệt đối tượng. Đã là học sinh phổ thông tại các xã biên giới thì đều được hưởng chính sách học nội trú, bán trú.

Với hệ thống cơ sở vật chất khang trang, đồng bộ, hiện đại, bền vững và an toàn cao, Đảng, Nhà nước và Bộ GD-ĐT kỳ vọng đây sẽ là bước đột phá, thay đổi căn bản, toàn diện, đối với giáo dục vùng biên giới; khẳng định sự quan tâm, chăm lo đặc biệt của Đảng, Nhà nước cho những vùng còn nhiều khó khăn, thu hẹp khoảng cách chênh lệch vùng miền, bảo đảm công bằng trong tiếp cận giáo dục tại Việt Nam”, Bộ trưởng Nguyễn Kim Sơn nhấn mạnh.

Bộ trưởng Bộ GD-ĐT cũng cho biết, việc xây dựng trường học tại các xã biên giới đất liền đang được đẩy mạnh, trong thời gian ngắn, bước đầu, đã đạt được những kết quả nhất định. Để tiếp tục hoàn thành nhiệm vụ, đáp ứng mục tiêu, kế hoạch đã đặt ra, các Bộ, ngành cần tiếp tục tích cực phối hợp với Bộ GD-ĐT trong quá trình triển khai thực hiện; tiếp tục bố trí đủ vốn đầu tư trong năm 2026; các địa phương tập trung tổ chức triển khai thi công xây dựng bảo đảm an toàn, chất lượng, hoàn thành đúng kế hoạch và chuẩn bị đầy đủ các điều kiện về giáo viên, cơ sở vật chất, triển khai thực hiện việc tuyển sinh để vận hành, sử dụng ngay sau khi đầu tư hoàn thành trước năm học.

Thực hiện: Nguyễn Trang | Thiết kế: Thu Thủy