Giải mã địa danh đèo Cổ Mã

Đèo Cổ Mã dài khoảng 2 km, nằm trên Quốc lộ 1 tại Km 1372+850, thuộc địa phận hai địa danh cũ là xã Đại Lãnh và Vạn Thọ (huyện Vạn Ninh cũ) nay thuộc xã Đại Lãnh, tỉnh Khánh Hòa. Con đèo uốn lượn quanh sườn núi, một bên là vách đá, một bên là biển xanh thăm thẳm, tạo nên cung đường ven biển vừa hùng vĩ vừa nên thơ.

Giai thoại về đèo "Cổ Mã"

Đèo Cổ Mã không quá hiểm trở như nhiều con đèo khác miền Trung, nhưng Cổ Mã lại mang trong mình những giá trị đặc biệt – từ huyền tích dân gian, dấu ấn giao thông thời phong kiến cho đến chứng tích bi hùng của một thời kháng chiến.

Theo ghi chép trong sách Đại Nam nhất thống chí của Quốc sử quán triều Nguyễn, ngọn núi tại đây có hình dáng giống "cổ con ngựa", vì vậy được gọi là núi Cổ Mã. Từ đó, con đèo vắt ngang qua phần núi nhô ra biển cũng được dân gian gọi là đèo Cổ Mã.

Theo tác giả Nguyễn Văn Thích, trong tập nghiên cứu "Đặc sắc vùng cực Đông đất liền Tổ quốc", nhìn từ ngoài khơi vào đất liền, dãy núi từ phía Nam Đèo Cả đến vũng Hòn Khói (một nhánh phía Đông Nam của dãy Trường Sơn) trông như hình tượng một con ngựa nằm quay đầu ra biển nên gọi là Mã Cảnh (cảnh hình ngựa).

Phần nhô ra phía Đông Bắc, nối đất liền với đảo Hòn Gốm, có dáng như chiếc cổ ngựa, chính là nơi con đèo Cổ Mã hình thành.

Khu vực đèo Cổ Mã thuộc xã Đại Lãnh, tỉnh Khánh Hòa

Theo tác giả Nguyễn Văn Thích, đứng từ phía Bắc Đại Lãnh nhìn về phương Nam, dãy núi Mã Cảnh, đèo Cổ Mã và Hòn Giôm hiện lên với thế núi uốn lượn, tựa hình một con ngựa đang hướng đầu, cổ vươn ra biển lớn.

Hình tượng ấy cho thấy trí tưởng tượng phong phú và nhãn quan thẩm mỹ tinh tế của cha ông ta khi đặt tên cho vùng đất này. Không chỉ nhìn ra dáng hình thiên nhiên độc đáo, tiền nhân còn gửi gắm vào đó chiều sâu văn hóa, tính nghệ thuật và tinh thần nhân văn đặc sắc.

Tác giả Nguyễn Văn Thích giới thiệu tập sách nghiên cứu "Đặc sắc vùng cực Đông đất liền Tổ quốc" ghi rõ về đèo Cổ Mã

Còn trong sách "Hoàng Việt nhất thống dư địa chí" có mô tả cảnh quan đèo Cổ Mã xưa như sau: "Đèo dài 330 tầm (khoảng 603 m), hai bên cây cối um tùm, đá to lởm chởm, đường đi gập ghềnh; hình thế ngọn núi trông giống như cổ ngựa nên gọi là đèo Cổ Ngựa. Một nửa đỉnh núi quay về hướng Tây, trên đó có miếu thờ hai vị chúa Hoành, chúa Thiết".

Tên gọi Cổ Mã còn gắn với nhiều truyền thuyết dân gian. Có chuyện kể rằng, khi chúa Nguyễn Ánh bị quân Tây Sơn truy đuổi, bôn tẩu qua vùng đèo này, con ngựa chiến kiệt sức, gãy cổ và chết tại đây, nên người đời gọi là "Cổ Mã".

Đèo Cổ Mã nhìn từ phía Bắc về hướng Nam, ảnh: N.Hòa

Lại có dị bản khác kể về một vị tướng cưỡi bạch mã xung trận, bị tử thương. Con ngựa bị chém trọng thương nhưng vẫn phi về phương Nam, vượt qua đèo Cù Mông, rồi tiếp tục băng qua vùng Tuy An, Tuy Hòa, vượt đèo Cả. Đến địa phận Vạn Ninh (Khánh Hòa), cổ ngựa rơi xuống đèo, nhưng thân mình vẫn lao đi một quãng trước khi đổ xuống biển. Từ đó, đèo mang tên Cổ Mã – nghĩa là cổ con ngựa.

Sách Đại Nam nhất thống chí trang 74 có ghi:"... hình giống cổ ngựa nên gọi tên ấy (Cổ Mã)…".

Huyền tích đền Mã Cảnh

Xưa kia, tại đèo từng tồn tại đền Mã Cảnh, thờ Chúa Vàng và Chúa Sắt. Nguồn gốc hai vị thần này đến nay vẫn chưa được xác định rõ là của người Việt hay người Chăm. Ngôi đền nằm bên đường thiên lý Bắc – Nam, cạnh trạm Hòa Mã (trạm dịch thời xưa), là nơi khách bộ hành dừng chân nghỉ ngơi.

Dãy Mã Cảnh có đèo Cổ Mã là khúc eo, ảnh: N. Hòa

Ngày nay, đền Mã Cảnh không còn nữa, nhưng dấu ấn tín ngưỡng Bvẫn in đậm trong ký ức người dân địa phương. Theo sách Xứ Trầm hương của tác giả Quách Tấn (xuất bản năm 2019), phong cảnh nơi đền, trên non dưới biển, trông rất hữu tình. Song phần sợ Chúa thờ trong miếu, phần thì sợ Chúa ngoài sơn lâm, cho nên không mấy ai dám dừng chân thưởng ngoạn.

Tuy vậy, vẫn có thơ đề: Chùa Vàng chùa Sắt là ai?/ Một tòa cổ miếu trong ngoài quạnh hiu!/ Chim rừng chiu chút tiếng kêu./ Biển khơi hờ hững nước triều xuống lên./ Đường đời rộn bước đua chen./ Đèo cao vực thẳm ghe phen hãi hùng./ Gan vàng dạ sắt ai nung?/ Nước non gánh nợ ai cùng chung lo?/ Hương lòng dẫu tắt còn tro/ Mong sao vàng sắt giữ cho vững bền.

Chứng tích lịch sử

Ngay dưới chân đèo là hầm đường sắt Cổ Mã (hầm số 24), dài khoảng 402 m. Đây là địa danh gắn liền với trận đánh ngày 29-1-1946, khi lực lượng bộ đội địa phương huyện Vạn Ninh chặn đánh đoàn xe quân sự Pháp trong âm mưu tái xâm lược nước ta lần 2.

Thời điểm đó, Pháp điều 20 xe quân sự thiết giáp từ Ninh Hòa ra Vạn Ninh. Đại đội trưởng Trần Tạo đang chỉ huy pháo 75 ly trên đèo Cổ Mã thì tiểu đội tiền tiêu vấp phải đoàn xe. Trận chiến diễn ra ác liệt, nhiều chiến sĩ đã anh dũng hi sinh, trong đó có Đại đội trưởng Trần Tạo. Đến nay, trên vách đá và cửa hầm vẫn còn in rõ những vết đạn dày đặc – chứng tích sống động về một thời kháng chiến gian khổ.

Khu vực này hiện có bia di tích tưởng niệm, trở thành địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống yêu nước cho các thế hệ sau.

Khu vực hầm đường sắt đèo Cổ Mã chi chít vết đạn

Phía dưới chân đèo Cổ Mã, còn có 2 thôn Cổ Mã và Ninh Mã giáp nhau. Nơi đây được chính quyền dựng bia chiến thắng Ninh Mã. Bia ghi rõ: "Ngày 27-7-1949, Tiểu đoàn 365 đã cùng quân dân địa phương phục kích tiêu diệt gọn 17 xe quân sự và 1 đại đội quân xâm lược Pháp trên đường từ Nha Trang tiến ra vùng tự do Phú Yên".

Ngoài ra, từ những năm 1970 ở cánh đồng Ninh Mã ven đường có rất nhiều xe bọc thép bị cháy lâu ngày, hoen rỉ nên người dân còn gọi là "bãi xe cháy Ninh Mã".

Đèo Cổ Mã hôm nay là điểm dừng chân lý tưởng cho du khách yêu thiên nhiên, nhiếp ảnh và khám phá.

Từ phía Nam đỉnh đèo (thuộc xã Vạn Thọ cũ), du khách có thể phóng tầm mắt ra Biển Đông mênh mang và bán đảo Hòn Gốm. Trong điều kiện thời tiết thuận lợi, có thể nhìn thấy từ xa khu vực Mũi Đôi – Hòn Đầu.

Đèo Cổ Mã nhìn về phía Bắc là biển Đại Lãnh

Đèo Cổ Mã nhìn về phía Nam

Dưới chân đèo là dải cát trắng mịn chạy dài nối đất liền với Hòn Giọm, tạo thành thế đất độc đáo với hai bờ biển song song, được người dân gọi là Bãi Đôi.

Từ trên cao nhìn xuống, dải cát như một đường chỉ trắng nổi bật giữa nền xanh của biển và màu sẫm của núi đá. Cảnh quan nơi đây vừa hoang sơ vừa kỳ thú, trở thành điểm dừng chân quen thuộc của du khách, nhiếp ảnh gia và những người yêu thiên nhiên.

Giữa biển trời mênh mang, đứng trên đỉnh đèo nhìn về núi Mã Cảnh và bán đảo Hòn Gốm, người ta không chỉ thấy một danh thắng, mà còn cảm nhận được hơi thở của quá khứ – nơi thiên nhiên, tâm linh và lịch sử hòa quyện thành một biểu tượng đặc biệt của vùng đất Khánh Hòa.

Bài và ảnh: Kỳ Nam